Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:08:42Z

1 түзету

18:46, 2014 ж. қазанның 17 кезіндегі Qarakesek деген

2014-10-17T18:46:42Z

Жаңа бет

{{Тілдер
|түсі = алтай
|аты =Халадж тілі
|өз атауы =
|айтылуы =
|елдер = [[Иран]], [[Ауғанстан]]
|аймақтар = [[Құм (остан)|Құм]], [[Маркази]]
|ресми тіл = жоқ
|реттейтін мекеме = жоқ
|сөйлеушілер саны = 42 000 (2000 ж.)
|рейтинг =
|күйі = Жойылуы қауыпты
|жойылды =
|санаты = [[Еуразия тілдері]]
|классификация =
[[Алтай тілдері]]
:[[Түркі тілдері]]
::[[Арғы тілдері]]
|жазу = жоқ
|ISO1 =
|ISO2 = tut
|ISO3 = klj
}}

'''Халадж тілі''' - көбіне [[Иран]] және [[Ауғанстан]]да таралған түркі тілдерінің бірі. 2000 жылының мәліметі бойынша, сөйлеушілер саны 4200-дей. ''ISO 639-3'' стандарты бойынша бұл тілді «түркі-халадж тілі» деп белгілейді<ref>[http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=klj ISO 639 code sets]</ref>. Себебі үнді-иран тілін де «халадж» деп атайды.

== Географиялық таралуы ==
Халадж тілінде сөйлеушілер көбіне [[Маркази]] және [[Құм]] остандарының тұрғындары. Егер 1968 жылы сөйлеушілердің саны 17 000-дай болса, 2000 жылы «Ethnologue» журналының мәліметі бойынша бұл көрсеткіш 42107 адамға дейін көтерілген.

== Фонетикасы ==

=== Дауыссыздар ===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+'''Согласные фонемы'''
|-
!|  
! colspan="2" | Еріндік дауыссыздар
! colspan="2" | Альвеола дауыссыздар
! colspan="2" | Жіңішке дауыссыздар
! colspan="2" | Веляр дауыссыздар
! colspan="2" | Көмей дауыссыздар
! colspan="2" | Глоттал дауыссыздар
|-
! Назальды дауыссыздар
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|m}}
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|n}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|ŋ}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|-
! [[Stop]]
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|p}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|b}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|t}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|d}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|tʃ}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|dʒ}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|k}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|ɡ}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|q}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|ɢ}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|-
! Сүзілмелі
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|f}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|v}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|s}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|z}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|ʃ}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|ʒ}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|x}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|ɣ}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|h}} || style="border-left-width: 0;" |  
|-
! [[Flap consonant|Flap]]
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|ɾ}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|-
! Жабысыңқы дауыссыз дыбыстар
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|l}}
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|j}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|}

=== Сандар ===
Халадж сандарының атаулары көбі түркі тіліндегідей, кейде (мысалы«80» және «90» үшін) парсы тілінің эквиваленттері қолданылады:

* 1 — {{IPA|biː}}
* 2 — {{IPA|æk.ki}}
* 3 — {{IPA|yʃ}}
* 4 — {{IPA|tœœɾt}}
* 5 — {{IPA|bie̯ʃ}}
* 6 — {{IPA|al.ta}}
* 7 — {{IPA|jæt.ti}}
* 8 — {{IPA|sæk.kiz}}
* 9 — {{IPA|toq.quz}}
* 10 — {{IPA|uo̯n}}
* 20 — {{IPA|ji.iɾ.mi}}
* 30 — {{IPA|hot.tuz}}
* 40 — {{IPA|qiɾq}}
* 50 — {{IPA|æl.li}}
* 60 — {{IPA|alt.miʃ}}
* 70 — {{IPA|jæt.miʃ}}
* 80 — {{IPA|saʲ.san}} (түрк.), {{IPA|haʃ.taˑd}} (парсы)
* 90 — {{IPA|toqx.san}} (түрк.), {{IPA|na.vad}} (парсы)
* 100 — {{IPA|jyːz}}
* 1000 — {{IPA|min}}, {{IPA|miŋk}}

== Мысалдар ==
Дереккөзі: Dorfer & Tezcan (1994) p. 158-9''
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="font-family: Lucida Sans Unicode"
|-
!bgcolor=#EEEEEE|Аударма
!bgcolor=#EEEEEE|[[Халықаралық фонетикалық әліпбиі| IPA]]
!bgcolor=#EEEEEE|
|-e&771
|Молда Насырдың ұлы болған.
|{{IPA|biː ki.niː mol.laː nas.ɾæd.diː.niːn oɣ.lu vaːɾ-aɾ.ti}}
|-
|Ол: «Әй, әке, мен әйел алғым келеді,»- депті.
|{{IPA|hay.dɨ ki "æj baː.ba, mæn ki.ʃi ʃæj.jo.ɾum"}}
|-
|Әкесі айтыпты: «Балам, біздің сыйырымыз бар; сыйырды сатып ақшасына біз саған әйел сатып алайық,»- депті.
|{{IPA|hay.dɨ ki "bɒː.ba bi.zym biː sɨ.ɣɨ.ɾɨ.myz vaːɾ, je.tib̥ bo sɨ.ɣɨ.ɾɨ saː.tɨ, naɣd ʃæj.i puˑ.lĩn, jæk biz sæ̃ ki.ʃi al.duq}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Түркі тілдері}}

[[Санат:Түркі тілдері]]

← Ескі түзетулер	19:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Халадж тілі - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

18:46, 2014 ж. қазанның 17 кезіндегі Qarakesek деген