https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A4%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F 2026-04-18T18:00:39Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A4%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F&diff=38471&oldid=prev 2025-04-25T18:14:44Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A4%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F&diff=38470&oldid=prev 2014-06-09T10:23:02Z

<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Фосфориметрия'''.<br /> Фосфориметрия процесі [[флуориметрия]]дан мерзім ұзақтығымен (10&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt;10&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt; С) және биіктіктің ұзын толқынды аймаққа ығысуымен ерекшеленеді.<br /> Фосфоресценция процесі VIII ауысу бойынша жүреді. Энергияны<br /> шығындай отырып, өзімен тең түсетін кез келген механизм бойынша жүзеге асуы мүмкін.<br /> [[Оттегі]] фосфоресценцияны сөндіруге бейім де қабілетті болғандықтан, оны астаудан мұқият аластатады. Энергияның шығыны<br /> [[молекулалар]]дың соқтығысуы кезінде болуы мүмкін. Мұндайда<br /> молекулалардың активтігін не еріткіштің тұтқырлығын жоғарылату,<br /> не [[сұйық азот]] температурасына дейін салқындату арқылы төмендетуге болады. Қалыпты жағдайдағы фосфоресценцияны әйтеуір бір<br /> сорбентке абсорбцияланған немесе сүзу кағазындағы үлгіден байқауға болады. Сол сияқты бетті активті заттарды (БАЗ) пайдалану<br /> кезінде де форесценцияны тіркеуге болады.<br /> Талданатын атомды коршаған кеңістікке салмағы едәуір ауыр<br /> атомды енгізе отырып, S&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; —&gt; Т&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; және T&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;—&gt;S&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; сияқты аралық<br /> қиындастыру жылдамдығын арттыруға болады және бұл жағдай<br /> фосфоресцендияның айқын көрінетін спектрін алуға мүмкіндік<br /> береді, мысалы, метил йодидін қосу арқылы. Фосфоресценциялаушы қосылыстар болса, ол шартты түрде флуоресценциялайды да,<br /> фосфориметр жарқыраудың осы екі түрін де айыра білуі керек.<br /> Мысалы, ол үшін айналмалы үзгішті (фосфоркопты) қолданып,<br /> қоздырылған және көрініп-байқалатын жаркыраудың арасын бөліп,<br /> үзуді қамтамасыз етеді. Бұл жай фосфориметрлердін кұрылымына<br /> негіз болып енген. Айналмалы үзгішті бір мезгілде жұмыс істейтін<br /> электронды схемамен жапғасқан импульсті шамнан берілетін импульсті жарық еткішпен ауыстырады. Содан кейін оның көмегімен<br /> берілген уақыт аралығында фотокөбейткіш іске косылады.<br /> Түйіскен π-электрондық байланыстары бар көптеген органикалық косылыстар фосфоресциялауға қабілетті және мұны оларды<br /> анықтау үшін пайдаланады.<br /> Анықтау уақытына орай қосымша техникалық мүмкіндіктер<br /> туындайды. Әр түрлі заттардың сөну мерзімдерінде үлкен айырма<br /> болғанда оларды осы уақыты бойынша жеке бөліп анықтайды.<br /> ==Сапалық талдау==<br /> Люминесценттік сапалық талдау көптеген органикалық заттардың, яғни олардың ерітінділеріне кейбір органикалық реагенттерін<br /> қосу арқылы жоғарғы сезімталдылықпен анықтауға мүмкіндік<br /> береді. Мысалы, мырыш тұзының ерітіндісіне [[салицил қышқылы]]н<br /> қосқанда интенсивті люминесценция туындайды және мұны талданатын өнімдегі мырышты ерітіндіден сапалы тұрғыда айқындау<br /> үшін пайдаланады.<br /> [[Литий]] мен [[алюминий]]ді 8-оксихинолиннің көмегімен, [[берилий]],<br /> [[цирконий]] және басқа элементтерді [[морин]]нің көмегімен табады.<br /> Люминесцентті сапалық талдауда сөну құбылысын да пайдаланады.<br /> Әдетте, люминесценцияның пайда болуы мен аяқталуын көріп<br /> бақылайды. Люминесциялық реакциянын басты артықшылыгы -<br /> олардың жоғарғы сезімталдылығы. Мысалы, мысты 0,005 мкг/концентрация кезіндегі [[салицилалазин]]нің көмегімен көк түсті<br /> [[люминесценция]] бойынша ашады. Люминесценциялауға қабілетті<br /> күрделі анорганикапық кристалдар деп аталатын кристалл-<br /> фосфорлардың айқындау шегі төмен, таңдаушылық қабілеті жоғары<br /> болады. Бұған люминесценциялауға қабілетті [[кальций]] мен<br /> [[стронций]]дін немесе олардың коспасынан түзілген сульфидтер,<br /> кальций сульфатынан не вольфраматынан, натрий бромидінен не<br /> иодидінен және баска косылыстар негізінде эзірленген кристалдар<br /> мысал. Ал, кейбір анорганикалық косылыс торына оны белсенді<br /> ететін затты енгізіп, әзірленген кристал да люминесценциялайтын<br /> болады.<br /> Температураны жоғарылатқанда кристалл-фосфордың құрамындағы жарқырауға күшті кері ықпал ететін болмашы мөлшердегі<br /> қоспалар олардың жарқырауын төмендетеді. Алайда кейбір жағдайларда белгілі концентрациялық катыста люминесценттік улар люминесценцияның активтеушілері болады. Осыған орай кристалл-фосфордың жарқырау интенсивтігінін ондағы люминесценциялаушы концентрациясына тәуелділігі сандық талдауда пайдаланады.<br /> Люминесценттік сапалық талдаудың зиянды [[ісік]], [[безгек]] сияқты<br /> ауру түрін анықтауда, кейбір дәрі-дәрмектердін сапасын, биологиялық активті заттар - [[витаминдер]]ді, [[антибиотиктер]]ді және т.б.<br /> бақылауда маңызы ерекше. Егілетін тұқымның сапасы мен ену<br /> қабілеті сары түсті люминесценциялық жарық бойынша тұжырымдалады. Люминесценция тамақ өнеркәсібінде пайдаланылады. Оның<br /> түсі бойынша ұнның сорты анықталады. Неғұрлым кебек көп болса,<br /> соғұрлым оның жарқырау интенсивтігі күшті. Жеміс-жидек және<br /> көкөніс сияқтылардағы шіру құбылысын да, олардың басталуын да<br /> [[люминесценция]] көмегімен анықтайды.<br /> ==Сандық талдау==<br /> Сандық люминесценттік талдау әдістерінде люминесценциялық<br /> сәуле шығару интенсивтігінін талданатын құрамдас бөлік концентрациясына тәуелділігі пайдаланылады. Қолданбалық жағдайда градуирлеу графигі әдісі жиі қолданады. Массасы бойынша есептегенде қазіргі кезде орташа [[концентрация]]сы 0,00001 процент шамасында<br /> болатын барлық элементтердің сандық анықтау әдістері жасалған.<br /> [[Титриметрия]] әдістерінде реагент қасиеті ерітіндінің рН-на,<br /> [[тотықтырғыш]] пен [[тотықсыздандырғыш]]тың болуы не болмауына<br /> қарай люминесценттік интенсивтігі мен жарқырау түсін өзгерте<br /> алатын люминесценттік индикаторды пайдаланады. Мысалы,<br /> осындай сипаттағы моринді пайдаланып, алюминий, галлий,<br /> [[цирконий]] сияқты басқа да элементтер 5-10% қателікпен<br /> титриметрлік анықталады. [[Мыс]]ты, басқа да екі валентті [[катион]]дар<br /> қатынасқан ерітіндіні флуорексонмен титрлеп анықтайды.<br /> [[Сурет:Флуоресценттік индикаторлар.png|thumb|300px]]<br /> Индикаторлардың бір қатары кестеде жинақталған. Оларды<br /> пайдаланып, аса күрделі аналитикалық мәселелерді шешеді, мысалы<br /> тағамдық өнімдерді, жеміс-жидектер шырындарын, сусындар мен<br /> шараптарды талдап, сапасын анықтайды.<br /> Бұрын да айтылғандай, талданатын үлгіні салқындатқан кезде<br /> люминесценттік интенсивтік едәуір артады. Мысалы, [[қорғасын]],<br /> [[висмут]], [[сурьма]] сияқтылардың галогенидті кешенді қосылыстары<br /> қоспа ретіндегі үлгіні салқындатып, олардың сандық мөлшерін<br /> анықтау мүмкін болады. Сондай-ақ, салқындатылған, құрамында<br /> анорганикалық иондары бар үлгілерге органикалық заттарды қосып,<br /> олардың люминесценттік сандық анықтауын жүргізеді.<br /> Фосфордың және басқа да заттардың люминесценциясы<br /> бойынша ИҚ-, ӘК-, көрінетін, рентген және ү-сәуле шығаруды<br /> айкындауға протондар, нейтрондар, электрондар, а-бөлшек ағымын<br /> тіркеуге болады. Сол сияқты, бұл әдіс бойынша түрлі [[қыш]], [[керамика]]<br /> және шыныдан әзірленген заттардың сапасын анықтап, оларды<br /> таңбалайды.<br /> Люминесценция әдістері [[лантаноидтар]] мен [[актиноидтар]]ды<br /> талдауда жемісті пайдаланылады. Көптеген органикалық қосылыстардың, атап айтқанда: [[бензол]] мен [[нафталин]]нің және олардың<br /> көптеген туындылары мен қабысқан қосылыстарының, биологиялық<br /> активті заттардың, пигменттердің және т.б. люминесцентті қабілетті<br /> болады.<br /> Демек, люминесценттік талдау әдісінің жоғарғы сезімталдығы<br /> мен қарапайымдылығына, жабдықтау жеңілдігі мен қаркынына<br /> қарап, оның болашағын бағдарлауға болады.<br /> ==Органикалық косылыстарды талдау және ауа тазалығын бақылау==<br /> Флуоресценцияны тиімді пайдаланатын саланың ірі-органикалық косылыстар құрамында басымдау кездесетін ароматты көмір-<br /> сутектерді, мысалы [[антрацен]] мен [[фенантрен]] қоспаларын талдау.<br /> Антраценді бірінші әдіс бойынша (оның сәуле шығару қозуының<br /> жолақшасы 360 нм-ден жоғары) фенантренді екінші әдіс бойынша<br /> анықтайды. Фенантрен мен антрацен 265 нм аймақта сәуле шығаруды интенсивті сіңіреді, ал 350 нм флуоресценттік сәуле шығаруды<br /> тек фенантрен ғана шашыратады. Сондықтан, антрацен мен фенантренді 265 нм тұсында қоздырып алады да, [[флуориметр]] көмегімен<br /> 350 нм флуоресценцияны өлшеп, фенантренді анықтайды.<br /> Ароматты көмірсутекті қосылыстармен ауа ыластыгын тексеру<br /> үшін сезімталдығы жоғары флуоресценттік әдісті қолдану тиімді.<br /> Көптеген ароматты көмірсутектер - канцерогенді, олар катерлі<br /> ісіктің пайда болуына себепші болады, мысалы, 3,4-бензпирен. Бұл<br /> қосылыстың ауадағы өте аз, іздік сияқты мөлшерін анықтаудың әдісі<br /> енгізілген. Ол үшін, осы қосылыс [[күкірт қышқылы]]на енгізілсе, не<br /> сол қышқыл арқылы өтсе, катион түріне айналып, басқа ароматты<br /> интенсивті қосылыстардан окшауланады. Ерітіндідегі мұндай<br /> [[катион]] 520 нм болғанда интенсивті сіңіру жолақшасын береді.<br /> Мұнымен қатар талдау жағдайында кейбір ароматты қосылыстарда<br /> нақ осы жолақша 520 нм болғанда белгі беретіні бар, бірақ бұлардың<br /> біреуі де 545 нм болғанда флуоресцентті сәуле шығармайды.<br /> Сондықтан құрамында анықталатын бензпиренді үлгіні әуелі<br /> толқын ұзындығы 520 нм сәуле шығару кезінде қоздырып алады да,<br /> сосын оның 545 нм болғанда флуоресценттік сәуле шығару<br /> интенсивтігін флуориметрмен өлшейді.<br /> ==Анорганикалық қосылыстарды талдау==<br /> Флуоресценттік сәуле шығаратын анорганикалық қосылыстардың саны бірен-саран. Сондай [[иондар]]дын бірі және осы негізде<br /> толығымен дерлік сандық, тұрғыдан флуоресценттік әдіс бойынша<br /> анықталатын [[уран]] (VI). Уранның флуоресценциясын қалыпты<br /> жағдайдагы [[фосфор қышкылы|фосфор қышқылының]] он проценттік ерітіндісінде<br /> немесе натрий фторидінің балқымасында байқауға болады. Оны<br /> құрғақ мұзға енгізілген [[метан]] мен күшті қышқыл қоспасында да<br /> көру мүмкін. Натрий фторидінің балқымасындағы уран (VI) 365 нм<br /> болғанда қоздырылады, ал флурресцентті сәуле шығару 536, 555,<br /> 557 және 606 нм болғанда өзінін ең үлкен мәніне жетеді.<br /> Көптеген анорганикалық иондар қанықпаған байланысты органикалық қосылыспен әрекеттесігі, флуоресценгтік сәуле шығаруға<br /> бейім кешенді қосылыс түсуге қабілетті. Мысалы, 8-оксихинолин-<br /> мен, моринмен, ацети-лацетонмен және т.б. Осы немесе осы сияқ-<br /> тыларды пайдалана отырып, [[алюминий]], [[мырыш]], [[галий]], [[талий]] және<br /> басқа да [[катион]]дарды анықтайды.<br /> Флуориметрия әдісінің спектрофотометриядан артықшылығы -<br /> едәуір сезімталдылығы. Өйткені бұл әдісте басқалардан гөрі заттын<br /> тұрақты концентрациядағы флуоресценция интенсивтігімің едәуір<br /> жоғары монін алу үшін одан да жоғары интенсивтігі бар<br /> коздырылған сәуле шығаруды пайдалануға болады. Атап айтқанда,<br /> спектрофотометрия 10&lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; М-ге дейінгі затты, ал флуориметрлік әдіс<br /> 10&lt;sup&gt;−8&lt;/sup&gt; М-ге дейінгі затты анықтауға мүмкіндік береді. Мұндай жоғарғы сезімталдықка жету үшін. әрине, онда қолданатын ыдыс, реактив<br /> т.б. өзі өте таза болуы керек.&lt;ref&gt;Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық . II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Аналитикалық химия]]<br /> [[Санат:Химия]]<br /> [[Санат:Ғылым]]</div>

ArystanbekBot