https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0._%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%83Физикалық шама. Шамаларды өлшеу - Түзету тарихы2026-09-08T06:34:25ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0._%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%83&diff=31357&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:10:39Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0._%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%83&diff=31356&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-06-09T10:04:29Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Физикалық шама. Шамаларды өлшеу'''<br />
<br />
1. Табиғаттағы құбылыстарды бір-бірімен салыстыра сипаттау үшін физикалық шамалар деп аталатын айрықша терминдер колданылады. Мысалы, шапқан аттың, ұшқан құстың және<br />
тасбақаның қозғалыстарын салыстыра сипаттау үшін үш түрлі<br />
физикалық термин қолданылады. Олардың бірі - [[уақыт]],<br />
екіншісі - журілген. жол, үшіншісі - жылдамдың. Бұларды [[физика]]лық шамалар деп атайды.<br />
<br />
'''Физикалық шамалар''' құбылыстардың қасиеттерін сандық<br />
тұрғыдан сипаттайды.<br />
<br />
Физикалық шамалар құбылыстарды ғана емес, денелердің<br />
де қасиеттерін сипаттау үшін қолданылады. Шыныны алмаспен<br />
кесуге болады. Шыныққан болатпен мысты өңдейді. Ал керісінше жұмсақ мыс пен болатты өңдеу мүмкін емес. Сондықтан денелердің беріктік қасиеттерін сипаттау үшін қаттылық деген<br />
шама енгізіледі. Ең қатты дене - [[алмас]], одан кейінгісі - шыны<br />
(шынымен болаттың бетін тырнауға болады), ал болаттың қаттылығы мыстан жоғары.<br />
<br />
2. Әрбір физикалық шаманың өлшем бірліктері (қысқаша бірліктері) болады. Мысалы, ұзындық бірлігі - [[метр]], [[температура]]<br />
бірлігі - [[градус]]. [[Қысым]], [[салмақ]], [[масса]], куіи, жылу өткізгіштік,<br />
[[электр]] өткізгіштік, жарық жылдамдыгы сияқты физикалық және астрономиялық шамалар бірліктерін оқу барысында біртебірте білетін боласыңдар.<br />
<br />
Физикалық шамаларды колданғанда (жазғанда, айтқанда)<br />
олардың бірліктерін міндетті түрде атап отыру керек. Физикалық шаманың мәні деп, оның өлшем бірлігі көрсетілген сандық<br />
мәнін айтады. Мысалы, дене 10 секунд қозғалған болса, оның<br />
козғалу уақытын £=10 секунд (қысқаша 10 с) деп жазамыз. Ал<br />
£=10 деп атаусыз жазсақ, онда мағынасыздық пайда болады.<br />
Физикалық шамалардың бірлігі үлкен де, кіші де бола алады.<br />
<br />
Физикалык шаманың бірлігі ірі болған сайын, оның сан мәні<br />
кішірейе береді. Мысалы, ұзындықтың километр (км) деген ірі<br />
бірлігі метр (м) деген кіші бірлігіне карағанда мың есе үлкен,<br />
яғни 1 км = 1000 м. Сондықтан 1,5 км = 1500 м; 0,5 км = 500 м,<br />
т. б. Сондай-ак уакыт бірліктерін алатын болсак: 1 мин = 60 с;<br />
1,5 мин = 90 с деп жаза аламыз.<br />
<br />
3. Физикалық құбылыстарды сандық жағынан сипаттап,<br />
олардың арасындағы байланыстарды білу үшін физикалык шамалардың мәндері накты болуы керек. Осыған орай «физикалық<br />
шамалардың мәндері қалай анықталады?» деген сұрак туындайды.<br />
Физикалыц шамалардың мәндерін физикалық аспаптар<br />
жәрдемімен арнайы өлшеулер жургізу арқылы анықтайды.<br />
Мысалы, кыздырғанда денелердің ұлғаятыны белгілі. Бұл кұбылысты сандық жағынан салыстыра сипаттау үшін<br />
екі физикалық шама: температура мен<br />
көлем өлшенуі тиіс.<br />
Физикалық тәжірибелерде өлиіеулер<br />
жиі пайдаланылады. Сондыктан оған<br />
ерекше мән беріледі. Өлшеу тетігі мен<br />
өдісін, кыскасы, өлшеу мәдениетін меңгеру - физикадағы эксперименттік әдістің ең басты талаптарының бірі. Өлшеулер тек практика үшін ғана емес, теориялық қорытындыларды тексеру үшін<br />
де аса кажет.<br />
<br />
'''Физикалық шаманы өлшеу дегеніміз''' - ''оны өлшем бірлік ретінде алынған біртекті басқа бір шамамен салыстыру.''<br />
<br />
Физикалық шамаларды арнайы аспаптардың көмегімен өлшейді. Ең қарапайым өлшеу құралдарының бірі - сызғыш. Оның көмегімен кашыктықты<br />
және денелердің сызықтық мөлшерін:<br />
ұзындығын, енін, биіктігін өлшейді.<br />
<br />
Мектепте көп қолданылатын өлшеу-<br />
23-сурет іш кұралдары 22-23-суреттерде көрсетілген. Олардың бетіне бөліктер түсірілген. Кейбір бөліктердің<br />
тұсына сандар жазылған.<br />
<br />
4. Қуралдың бетіне тірсірілген бөліктер мен сандар аспап<br />
шкаласы деп аталады. Тек шкала бар болса ғана аспаптың<br />
көрсетуі, яғни өлшенетін шаманың мәні туралы бағамдауға болады. Көп жағдайда аспап бетінде шкаламен катар өлшенетін<br />
шаманың бірлігі де қысқаша жазылады. Мысалы, ток күшінің<br />
бірліктері: амперметр - (А), миллиамперметр (мА) деп, ал көлем<br />
бірліктері: см3, дм3, литр (л) деп жазылады.<br />
<br />
Өлшеулерді дұрыс жүргізу үшін аспап шкаласындағы бір<br />
бөліктің құнын таба білу қажет.<br />
<br />
Аспап шкаласындағы бөліктің ңуны өлшенетін шаманың<br />
шкаладагы кез келген екі мәнінің айырымын сол мәндердің арасындағы бөліктердің санына бөлу арқылы анықталады. Мысалы,<br />
22,ә-суреттегі мензурка шкаласы бөлігінің құнын мына ретпен<br />
анықтауға болады:<br />
<br />
а) шкаладан бірлігі см<sup>3</sup> болатын көлемнің кез келген екі мәнін<br />
аламыз: мысалы, 150 см<sup>3</sup> және 100 см<sup>3</sup>;<br />
<br />
ә) олардың айырымын табамыз: 150 см<sup>3</sup>-100 см<sup>3</sup> = 50 см<sup>3</sup>;<br />
<br />
б) көлемнің екі мәні (150 см<sup>3</sup> пен 100 см<sup>3</sup>) арасындағы мен-<br />
зурка бөліктерінің санын аныктаймыз: суретте ол 10-ға тең;<br />
<br />
в) бір бөлікке келетін көлемнің мәнін анықтаймыз:<br />
50 см<sup>3</sup>:10 = 5 см<sup>3</sup>.<br />
<br />
Бұл сан шкаладағы ең кіші бөліктің мәні, яғни анықтама бойынша бір бөліктің құны болып табылады.<br />
<br />
Бір бөліктің құнын білгеннен кейін, өлшенетін шаманың мәнін<br />
табу керек. Суреттегі сүйықтықтың көлемі 100 см<sup>3</sup>-тан артық,<br />
бірак 150 см<sup>3</sup>-ка жетпейді. Сүйыңтықтың деңгейі 100 см3-тің<br />
үстіне 8 бөлікке көтерілген. Осы 8 белікке сәйкес келетін көлем:<br />
8 • 5 см<sup>3</sup> =40 см<sup>3</sup>.<br />
Сонда мензуркадағы сүйықтықтың көлемі:<br />
100 см<sup>3</sup>+40 см<sup>3</sup>=140 см<sup>3</sup> болады.<br />
<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
Астрономия жайлы жазылса<br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Физика]]<br />
[[Санат:Астрономия]]<br />
<br />
<br />
{{Phys-stub}}</div>ArystanbekBot