Moderator: 1 түзету

2025-04-25T17:55:50Z

1 түзету

12:50, 2016 ж. шілденің 25 кезіндегі Batyrbek.kz деген

2016-07-25T12:50:20Z

Жаңа бет

[[Сурет:Ferghana Valley UZB.JPG|thumb|left|250px|Ферғана аңғарына барар жол]]

'''Ферғана аңғары''' - [[Наманған]] және [[Әндіжан]] облыстары кіретін [[Ферғана]] аймағы Өзбекстан республиканың Қиыр шығысында, тауаралық кең аңғарда жатыр. Әкімшілік жағынан Ферғана аңғары [[Өзбек]], [[Қырғыз]] және [[Тәжікстан|Тәжік]] республикаларының арасында бөлінген. [[Өзбекстан]] шегінде аңғардың түбі (Солтүстік Тәжікстанда) орналасқан, Ферғананың таулық бөлігі, негізінен, [[Қырғызстан]]да жатыр. Аңғарды барлық жағынан дерлік қоршап тұрған таулар оны [[Мырзашөл даласы]]мен жалғастырады. Оның солтүстік және солтүстік-батысы — [[Шатқал]] және [[Құрама]] қыраттарымен, шығысы — [[Ферғана қыраты]]мен, оңтүстігі — қарлы шыңдары аспанмен тілдескен [[Алай қыраты|Алай]] және [[Түркістан қыраты|Түркістан қыраттарымен]] шектеседі.

Ферғана атауы [[парсы тілі]]ндегі Пері (періште) және Хана (үй) сөздерінен туындаған және ''перілер мекені'' мағынасын білдіреді.<ref>{{cite web | url=http://fergana.moymir.uz/history.html | title=История Ферганы}}</ref>

Аңғардың томаға-тұйық жағдайы оған үлкен өзіндік ерекшелік береді. Мұнда [[Өзбекстан]]дағы ең жұмсақ климат қалыптасқан, жазы салыстырмалы түрде қоңыржай, қысы жылы болады. Климаттық жағдайлары мақта мен басқа да жылу сүйетін [[ауыл шаруашылығы]] [[дақыл]]дарын өсіру үшін өте қолайлы. Мұнда [[өрік]], [[анар]], [[алма]], [[алмұрт]], [[інжір]], т. б. жемістер тамаша өнім береді. Ферғана аңғарының [[Орталық Азия]] [[інжу]]і деп аталуы да бекер емес.
Алайда аңғарға жауын-шашын салыстырмалы түрде aз түседі, мұндағы егіншілік суландыруға негізделген. Ферғана аңғарының көптеген өзендерінің суландыру үшін маңызы зор. Оның негізгі су көздері — [[Нарын (өзен)|Нарын]] мен [[Қашқадария]]ның қосылуынан түзілетін [[Сырдария|Сырдария өзені]]. Айнала қоршаған таулардан Сырдарияға қарай оның толып жатқан салалары — [[Сох]], [[Ақсу]], [[Шахимардансай]], [[Касансай]], [[Исфайрасай]], [[Ақбура]], т. б. өзендер ағады.

Бұрынғы замандардың өзінде салынған жиі ирригациялық тармақ аңғарды берекелі өлкеге айналдырд. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік кезеңде]], 1939—1940 жылдары халықтық құрылыс әдісімен салынған ирригациялық құрылыстардың ұзындығы 345 км болатын [[Үлкен Ферғана каналы]], сондай-ақ Нарыннан басталатын [[Солтүстік Қарадария]]дан шығатын [[Оңтүстік каналы]] салынды. Одан кейінгі жылдары өзендердің ағысын реттеп отыру үшін [[Ортатоғай]], [[Қарқыдөң]], [[Токтоғұл]], [[Үшқорған]] т.б. бөгендер салынды.

Ферғана аңғары Өзбекстан аумағының тек 4%-ын ғана алып жатыр, бірақ оның республика өміріндегі рөлі жоғары. Бұл — [[Өзбекстан]] мен [[Орталық Азия]]ның халық тығыз қоныстанған ауданы. Аңғардың шығыс бөлігіндегі халықтың тығыздығы 1 км<sup>2</sup> жерге 500 адамға дейін жетеді. Мұнда республикадағы ауыл тұрғындарының 1/3 бөлігі, қала халқының 1/5 бөлігі тұрады.

[[Самарқанд]] — Өзбекстанның [[мақта]], [[жүзім]], [[бақша]] мен [[Жібек құртын өсіру|жібек құртын]] өсіретін ең маңызды ауданы: ол республикада жиналатын [[шитті мақта]], [[жеміс]]тер мен [[жүзім]]нің 1/3 бөлігіне жуығын, жібек құртының 2/5 бөлігінен астамын береді.

Қай жағына көз салсаң да Ферғана аңғарының барлық аумағынан созылып жатқан мақта егістіктерін, [[көктем]] мен [[жаз]]да көк жасыл түске боялатын, бұтақтары шар тәріздес етіліп, ұқыпты қиылған [[тұт ағашы|тұт ағаштарын]] көруге болады. Қалалары мен ауылдары жасыл бақтар мен жүзімдіктерге малынған, күміс түстес және [[пирамида]] тектес теректер, [[акация]]лар, [[күмбез]] тәрізді үлкен [[қарағаш]]тар, асқақтаған [[шынар]]лар отырғызылған.

Сан алуан [[ауыл шаруашылығы]] шикізаты мен бағалы кен байлықтары, оның ішінде мұнай ауданның өнеркәсіптік дамуының күшеюі үшін негіз болды (бұл мәселе бойынша Ферғана аңғары Ташкент экономикалық ауданына ғана жол береді).

[[Өнеркәсіп]]тің негізгі маманданған салалары — [[Жеңіл өнеркәсіп|жеңіл]] және [[тамақ өнеркәсібі|тамақ]], [[Мұнай Өнеркәсібі|мұнай]], [[энергетикалық химия өнеркәсібі|энергетикалық химия өнеркәсіптері]]. Өндірістің дамуы Ферғана аңғарының урбандалу процесін жеделдетті, ескі қалалар — [[Қоқан]], [[Ферғана]], [[Марғұлан]], [[Әндіжан]], Наманғанның іріленуіне және жаңа қалалардың пайда болуына жағдай жасады.

Аңғардың оңтүстігінде орналасқан Ферғана — Ферғана облысының [[әкімшілік орталық|әкімшілік орталығы]], аңғардың ірі өнеркәсіптік қаласы. Бұл нағыз қала-бақ. Өз бұтақтарымен иін тіресе өсіп тұрған алып ғасырлық талдар, шынар ағаштары, [[терек]]тер көшелерді көркем [[аллея]]ларға айналдырган. Сымбатты [[сквер]]лер [[ботаникалық бақ]]ты еске салады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия.
Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:География]]

{{Stub}}

← Ескі түзетулер	17:55, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Ферғана аңғары - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

12:50, 2016 ж. шілденің 25 кезіндегі Batyrbek.kz деген