https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A4%D0%B0%D0%B8%D0%B4Фаид - Түзету тарихы2026-04-18T17:22:05ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A4%D0%B0%D0%B8%D0%B4&diff=32393&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:14:02Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A4%D0%B0%D0%B8%D0%B4&diff=32392&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-05-05T08:39:21Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Файд''' - ағынан жарылу, [[эманация]]. Бұл<br />
[[дін]] және [[философия]], әдебиеттерде қабылданған<br />
атау. Ол үш кезеңдік әлем жаратылысының<br />
процесін белгілеу үшін қолданылады.<br />
Жалпы араб әдебиетіне Файд түсінігі жаңа<br />
[[платон]]дық ағымнан еніп, [[Плотин]], [[Прокл]],<br />
[[Порфирий]] еңбектерін аудару арқылы пайда<br />
болған. Әсіресе, бұл доктриналар X ғасырда [[әл-Фараби]], [[ибн Масарр]] сияқты ойшылдардың<br />
еңбектерінде жиі қолданылды. Араб<br />
философиясындағы Ихуан ас-сафаның [[доктрина]]сы исмаилшылар сеніміндегі ең<br />
негізгі мәселелерге, күллі [[мұсылмандық]]<br />
философиялардың [[мистика]]лық жағынан<br />
ерекше әсер етті. Өзінің классиккалық еңбектерінде ибн Сина да Файд түсінігін Птолемейдің<br />
күн жүйесінің көлемінде кең түрде пайдаланды. Алғашқы мақсат бойынша таза<br />
және абсолютті тұрмыс - атынан жарыла (фада)<br />
жан дүниенің бірлігіне ұмтылса, [[ибн Сина]]ның пайымдауынша, әуел бірліктен<br />
жаратылған тұрмыс сол бірлікті өзіне тарта береді. Сөйтіп, олар да үш сатылықты<br />
жалғастырады: Ақыл, Жан және Дене<br />
жіктеле отырып, ең шеткі аспандық затқа<br />
ұмтылады. Осылайша, екінші жүйедегі ақыл<br />
түсінігімен келесі кезектегі [[Ай]], [[Жұлдыз]],<br />
т.б. денелермен жалғаса береді. Сөйтіп, бүкіл әлемдегі бар тіршілік, тұрмыс, сонымен<br />
қоса олардың ыдырап бітуі де осы бірлік<br />
заңдылығына бағынады. Осының салдарынан жұлдыздар қозғалысы арқылы барлық<br />
элементтер араласып, минерал, өсімдік<br />
және жануарлар үнемі жаңа сипат алып<br />
отырады. Ибн Синаның тұжырымдауынша<br />
алғашқы принциптен 10 ақыл және 9 өріс<br />
жүйесі таралады. Кез келген құбылыстың<br />
өріс бойынша қозғалысын, әлемдік жан<br />
дүниенің үзіліссіз, өзінің алғашқы бастауына - бірінші ақыл құдіретіне ұмтылу екенін<br />
айтады. Адамның да [[жан дүние]]сі әлемдік<br />
зерде қуатына қол созу арқылы, ақырында<br />
Құдайлық құдіретте бой ұрып, мәңгілік<br />
дүние және таза ырыс болмақ.<br />
[[Ислам]] ойшылдары Фаид жайында жаза отырып, [[Құран]]дағы көркемдік суреттерін пайдаланады. Мәселен, алғашқы таным ілімнің<br />
күшімен шендестіріліп, ал жалпы әлемдік<br />
жан дүние - «тастағы жазумен» салыстырылып немесе «кітап анасы» делінеді. Мұсылман мистиктері тіршілікті сәулелендіруші<br />
Фаид қиял-ғажайыптарын «Мұхаммед Пайғамбарлық мазмұны» деп қана қоймай,<br />
сонымен бірге бүкіл адамзаттық сипатты<br />
жетілдіре отырып, күллі әлемдік мазмұнға<br />
«[[мегантропа]]» ұластырады. Мұндай<br />
түсінік әсіресе, [[ибн Араби]]дің және оның<br />
ізбасарларында кең түрде қолданылып, діни<br />
мифологияларда Фаид ұғымы періштелерге<br />
айналып - олар [[Жәбірейіл|Жәбірейл]], [[Микәйіл періште|Микәйіл]], [[Исрафил]] және [[Әзірейіл]]дің салтанатты орнын қамтамасыз етеді. Діни ағымдағы<br />
соттардың ұғымынша - «тіршіліктің<br />
бірлігін» жасаушылар ілімі бойынша,<br />
үздіксіз құбылыстарға толы Жаратушы<br />
әлемінде сансыз бейнелер әуелгі мазмұнын өзгертпейді, сонымен бірге бөтен<br />
қасиеттерді де қабылдамайды. Дүние<br />
әдемі Кұдайдың құдіретімен жаратылды да, ол бейне сырттай күллі дүниенің<br />
бірлігінде қалды. Ибн Араби әлемнің жаратылуын былайша бейнелен жазды: ең<br />
әуелі дүниенің сипаты затсыз және шексіз бұлыңғыр [[тұман]]нан алғашқы барлық<br />
заттарға тән негізі де пайда болған, ибн<br />
Арабидің салыстырмалы түрде сипаттауынша - гипс тәрізді шаң-тозаңдар Жаратушының кұдіретімен алуан түрлі түр мен<br />
құбылыстарға ауыса алады. Кейде болып жатқан құбылыстар [[Тәңір]]інің тыныс<br />
алғаны немесе еркек жынысының рухына еніп, жалпы табиғаттың көріністерінен<br />
жеке-жеке нақтылықтарға ауысатындығы<br />
айтылады. Осы айтылғандардың барлығын<br />
тұжырымдағанда тіпті сөздің жеке<br />
белгілері де - Фаид Ислам ілімінде - жаңа<br />
[[платоншылар]]дың ағымына ұқсастығы көрінеді.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,<br />
2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Дін]]<br />
[[Санат:Ислам]]<br />
<br />
<br />
{{Islam-stub}}</div>ArystanbekBot