Уәли хан - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

2026-06-25T14:05:52Z

1 түзету

Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:28:06Z

1 түзету

18:12, 2022 ж. қазанның 22 кезіндегі Alikhantanirbergennurlanuly деген

2022-10-22T18:12:13Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

2016-11-21T11:07:46Z

‎top: clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

Жаңа бет

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Уәли хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Орта жүз]] ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1781
| Басқаруын аяқтады = 1821
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =1741
| Туған жері = [[Түркістан]] [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1821
| Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді =
| Діні = [[Ислам]]
| Әкесі = [[Абылай хан]]
| Анасы = Сайман ханым
| Жұбайы = [[Айғаным Сарғалдаққызы|Айғаным Ханым]]
| Балалары = Ғұбайдулла, Ғаббас, Шынғыс, [[Тәуке хан]]
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Уәли''', '''Уәли хан''' (1741 – 1821) – [[Орта жүз]] ханы (1781 – 1821). [[Абылай хан]]ның екінші әйелі қарақалпақ Сайман ханымнан туған үлкен ұлы. Жасынан [[билік]]ке араласып, [[арғын]] тайпасының билеушісі болды, бірнеше рет әкесінің тапсырмасымен елшіліктерді басқарды.

Абылай қайтыс болғаннан кейін, Орта жүз өкілдерінің құрылтайында хан сайлау негізінде билікке келді. Таққа отырысымен [[Ресей империясы|Ресей]] және [[Қытай]] билеушілеріне елшілік аттандырды. [[1782]] жылы 25 ақпанда императрица [[Екатерина II|Екатерина ІІ]] Уәлиді Орта жүздің ханы деп танитындықтары жөнінде грамота жіберді. Көп ұзамай Уәлиді билеуші деп танитындықтары жөніндегі осындай грамота [[Цинь Патшалығы|Цин императоры]] тарапынан да келді. Уәли ішкі-сыртқы саясатта әкесі [[Абылай хан|Абылайдың]] ісін әрі қарай жалғастырушы болды. Ол [[Орта жүз]] руларының ішіндегі тұрақтылықты сақтай отырып, сыртқы саясатта Ресей мен Қытайға тең қарым-қатынас жасауға тырысты. Ресей өкіметі өз тарапынан Уәлидің Қытаймен байланыстарына тыйым салуға ұмтылды. Казак әскерлерін жіберіп, хан сарайына келе жатқан Қытай елшілерін орта жолдан қайтарып отырды. Дегенмен, Уәли Қытаймен қарым-қатынасын тоқтатқан жоқ. Орта жүзге ықпалын күшейту үшін патша өкіметі шекаралық шепті қазақ даласының ішіне жылжыта бастады. Ресейдің ықпалын бәсеңдету мақсатында Уәли Қытай үкіметімен және [[Бұхар хандығы]]мен байланысын күшейтті.

Патша өкіметінің үсті-үстіне жасаған қысымына қарамастан Уәлидің алғашқы он жылдық билігі тыныш жағдайда өтті. Алайда 18 ғасырдың аяғына қарай Уәлидің ішкі саясатына кейбір қазақ рулары тарапынан қарсылық күшейді. Олар 1795 жылы Ресей патшасына ханның үстінен наразылық хат жазды. Сол жылы 2 сұлтан мен 19 би қарамағындағы 120 мыңнан аса адамымен орыс шекарасына жақын жерлерге көшіп барып, өздерінің патша өкіметіне тікелей бағынғылары келетінін мәлімдеді. Бірақ өзінің дипломатиялық шеберлігі арқасында Уәли бұл жанжалды ушықтырмай, өз пайдасына шешті. Дегенмен, ол 1803 – 05 жылы өз қарамағындағы қазақ рулары мен сұлтандарды [[Сырдария]]ға, [[Шығыс Түркістан]]ға көшуге үгіттеді. Патша өкіметі қазақ руларының оңтүстік-шығысқа көшіп кетуіне жол бермеу үшін Уәлимен келіссөз жүргізуге мәжбүр болды.

Уәлидің негізгі қонысы [[Есіл (өзен)|Есіл өзен]] бойында Көкшетау мен Шыңғыстау аралығында орналасты. Бас ордасы Бурабай көлінің маңайында (Ханкөл, Қызыл ағаш), екінші ордасы Көкшетаудың шығысындағы Сырымбет қыстауында болды. Ол ішкі-сыртқы саясатта әкесі Абылайдың ісін жалғастырып, қазақ хандығының дербестігін сақтауға тырысқанымен 19 ғасырдың басында қалыптасқан саяси ахуал оған мүмкіндік бермеді. Ресей өкіметі қазақ даласындағы хандық басқару жүйесін құлату үшін барлық амалдарды қолданды. Нәтижесінде Уәлидің билігі бірте-бірте әлсірей бастады. Уәлидің билігін одан әрі әлсірету үшін патша өкіметі қазақ рулары арасында ішкі қайшылықтарды пайдалану арқылы 1816 жылы Барақтың тұқымы Бөкейді Орта жүздің 2-ханы етіп бекітті. Уәли Ресей, Қытай және [[Орталық Азия]] мемлекеттері толық мойындаған соңғы қазақ ханы болды, ол қайтыс болғаннан кейін, көп ұзамай патша өкіметі Орта жүзде хан сайлауды мүлдем тоқтатты. Уәлидің 2 әйелінен 14 ұлы болған. Оның ішінде мұрагері болып саналатын Ғұбайдолла мен кіші әйелі Айғанымнан туған [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Шыңғыс Уәлиханов]] [[Көкшетау]] және Құсмұрын округтерінің алғашқы аға сұлтандары болып сайланған.

Даңқты қазақ ғалымы Шоқан Уәлиханов Уәлидің немересі.

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]

← Ескі түзетулер	19:28, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(Оң жақ жоғарыда көрсетілген қатысушының (бір ғана қатысушының) арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
(айырмашылығы жоқ)

@@ Жол нөмірі 6: / Жол нөмірі 6: @@
 | Сурет ені    =
 | Атауы            =
-| Титулы              = [[Орта жүз]]дің 19-шы ханы
+| Титулы              = [[Орта жүз]] ханы
-| Ту               =Flag of the Kazakh Khanate.svg
+| Ту               =
 | Ту2              =
-| Басқара бастады       = [[1781 жыл]]
+| Басқара бастады       = 1781
-| Басқаруын аяқтады        = [[1819 жыл]]
+| Басқаруын аяқтады        = 1821
-| Ізашары     =[[Абылай хан]]
+| Ізашары     =
-| Ізбасары           =''лауазым ресми түрде жойылды'' (''де-факто'' ізбасары [[Ғұбайдолла хан]])
+| Ізбасары           =
 | Титулы_2            =
 | Ту_2             =
@@ Жол нөмірі 38: / Жол нөмірі 38: @@
 | Ізбасары_4         =
 | Туған күні      =1741
-| Туған жері     = {{туғанжері|Түркістан|Түркістанда}}, [[Қазақ хандығы]]
+| Туған жері     = [[Түркістан]] [[Қазақ хандығы]]
-| Қайтыс болған күні        = 1819
+| Қайтыс болған күні        = 1821
 | Қайтыс болған жері       = [[Қазақ хандығы]]
-| Жерленді       =қазіргі [[Қазақстан ауылы (Ақмола облысы )|Қазақстан]] ауылы, [[Ақмола облысы,Зеренді ауданы]]
+| Жерленді       =
 | Діні       = [[Ислам]]
 | Әкесі               = [[Абылай хан]]
 | Анасы              = Сайман ханым
 | Жұбайы            = [[Айғаным Сарғалдаққызы|Айғаным Ханым]]
-| Балалары               = [[Ғұбайдолла хан|Ғұбайдолла]], Ғаббас, [[Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов|Шыңғыс]], Тәуке
+| Балалары               = Ғұбайдулла, Ғаббас, Шынғыс, [[Тәуке хан]]
 | Партиясы             =
 | Білімі        =
@@ Жол нөмірі 53: / Жол нөмірі 53: @@
 | Commons            =
 | Марапаттары            =
-|Династия=[[төре]]}}
+}}
-'''Уәли хан''', немесе '''Сұлтан''' '''Уәли Баһадүр''' ([[1741 жыл|1741]] – [[1819 жыл|1819]]) – [[Орта жүз|Орта жүздің]] соңғы ханы (1781–1819). Уәли ханның қайтыс болғанынан кейін Орта Жүзде реформа жүрді де, хан билігі жойылды.
+'''Уәли''', '''Уәли хан''' (1741 – 1821) – [[Орта жүз]] ханы (1781 – 1821). [[Абылай хан]]ның екінші әйелі қарақалпақ Сайман ханымнан туған үлкен ұлы. Жасынан [[билік]]ке араласып, [[арғын]] тайпасының билеушісі болды, бірнеше рет әкесінің тапсырмасымен елшіліктерді басқарды.
-== Өмірбаяны ==
+Абылай қайтыс болғаннан кейін, Орта жүз өкілдерінің құрылтайында хан сайлау негізінде билікке келді. Таққа отырысымен [[Ресей империясы|Ресей]] және [[Қытай]] билеушілеріне елшілік аттандырды. [[1782]] жылы 25 ақпанда императрица [[Екатерина II|Екатерина ІІ]] Уәлиді Орта жүздің ханы деп танитындықтары жөнінде грамота жіберді. Көп ұзамай Уәлиді билеуші деп танитындықтары жөніндегі осындай грамота [[Цинь Патшалығы|Цин императоры]] тарапынан да келді. Уәли ішкі-сыртқы саясатта әкесі [[Абылай хан|Абылайдың]] ісін әрі қарай жалғастырушы болды. Ол [[Орта жүз]] руларының ішіндегі тұрақтылықты сақтай отырып, сыртқы саясатта Ресей мен Қытайға тең қарым-қатынас жасауға тырысты. Ресей өкіметі өз тарапынан Уәлидің Қытаймен байланыстарына тыйым салуға ұмтылды. Казак әскерлерін жіберіп, хан сарайына келе жатқан Қытай елшілерін орта жолдан қайтарып отырды. Дегенмен, Уәли Қытаймен қарым-қатынасын тоқтатқан жоқ. Орта жүзге ықпалын күшейту үшін патша өкіметі шекаралық шепті қазақ даласының ішіне жылжыта бастады. Ресейдің ықпалын бәсеңдету мақсатында Уәли Қытай үкіметімен және [[Бұхар хандығы]]мен байланысын күшейтті.
-[[Абылай хан]]ның екінші әйелі қарақалпақ Сайман ханымнан туған үлкен ұлы.
-Жасынан [[билік]]ке араласып, [[арғын]] тайпасының билеушісі болды, бірнеше рет әкесінің тапсырмасымен елшіліктерді басқарды.
-Абылай қайтыс болғаннан кейін, Орта жүз өкілдерінің құрылтайында хан сайлау негізінде билікке келді. Таққа отырысымен [[Ресей империясы|Ресей]] және [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]] билеушілеріне елшілік аттандырды. [[1782 жыл|1782]] жылы 25 ақпанда императрица [[Екатерина II|Екатерина ІІ]] Уәлиді Орта жүздің ханы деп танитындықтары жөнінде грамота жіберді. Көп ұзамай Уәлиді билеуші деп танитындықтары жөніндегі осындай грамота [[Цинь Патшалығы|Цин императоры]] тарапынан да келді. Уәли ішкі-сыртқы саясатта әкесі [[Абылай хан|Абылайдың]] ісін әрі қарай жалғастырушы болды. Ол [[Орта жүз]] руларының ішіндегі тұрақтылықты сақтай отырып, сыртқы саясатта Ресей мен Қытайға тең қарым-қатынас жасауға тырысты. Ресей өкіметі өз тарапынан Уәлидің Қытаймен байланыстарына тыйым салуға ұмтылды. Казак әскерлерін жіберіп, хан сарайына келе жатқан Қытай елшілерін орта жолдан қайтарып отырды. Дегенмен, Уәли Қытаймен қарым-қатынасын тоқтатқан жоқ. Орта жүзге ықпалын күшейту үшін патша өкіметі шекаралық шепті қазақ даласының ішіне жылжыта бастады. Ресейдің ықпалын бәсеңдету мақсатында Уәли Қытай үкіметімен және [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығымен]] байланысын күшейтті.
 Патша өкіметінің үсті-үстіне жасаған қысымына қарамастан Уәлидің алғашқы он жылдық билігі тыныш жағдайда өтті. Алайда 18 ғасырдың аяғына қарай Уәлидің ішкі саясатына кейбір қазақ рулары тарапынан қарсылық күшейді. Олар 1795 жылы Ресей патшасына ханның үстінен наразылық хат жазды. Сол жылы 2 сұлтан мен 19 би қарамағындағы 120 мыңнан аса адамымен орыс шекарасына жақын жерлерге көшіп барып, өздерінің патша өкіметіне тікелей бағынғылары келетінін мәлімдеді. Бірақ өзінің дипломатиялық шеберлігі арқасында Уәли бұл жанжалды ушықтырмай, өз пайдасына шешті. Дегенмен, ол 1803 – 05 жылы өз қарамағындағы қазақ рулары мен сұлтандарды [[Сырдария]]ға, [[Шығыс Түркістан]]ға көшуге үгіттеді. Патша өкіметі қазақ руларының оңтүстік-шығысқа көшіп кетуіне жол бермеу үшін Уәлимен келіссөз жүргізуге мәжбүр болды.
-Уәлидің негізгі қонысы [[Есіл|Есіл өзен]] бойында Көкшетау мен Шыңғыстау аралығында орналасты. Бас ордасы Бурабай көлінің маңайында (Ханкөл, Қызыл ағаш), екінші ордасы Көкшетаудың шығысындағы Сырымбет қыстауында болды. Ол ішкі-сыртқы саясатта әкесі Абылайдың ісін жалғастырып, қазақ хандығының дербестігін сақтауға тырысқанымен 19 ғасырдың басында қалыптасқан саяси ахуал оған мүмкіндік бермеді. Ресей өкіметі қазақ даласындағы хандық басқару жүйесін құлату үшін барлық амалдарды қолданды. Нәтижесінде Уәлидің билігі бірте-бірте әлсірей бастады. Уәлидің билігін одан әрі әлсірету үшін патша өкіметі қазақ рулары арасында ішкі қайшылықтарды пайдалану арқылы 1816 жылы Барақтың тұқымы Бөкейді Орта жүздің 2-ханы етіп бекітті. Уәли Ресей, Қытай және [[Орталық Азия]] мемлекеттері толық мойындаған соңғы қазақ ханы болды, ол қайтыс болғаннан кейін, көп ұзамай патша өкіметі Орта жүзде хан сайлауды мүлдем тоқтатты. Уәлидің 2 әйелінен 14 ұлы болған. Оның ішінде мұрагері болып саналатын Ғұбайдолла мен кіші әйелі Айғанымнан туған [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шыңғыс Уәлиханов]] [[Көкшетау]] және Құсмұрын округтерінің алғашқы аға сұлтандары болып сайланған.
+Уәлидің негізгі қонысы [[Есіл (өзен)|Есіл өзен]] бойында Көкшетау мен Шыңғыстау аралығында орналасты. Бас ордасы Бурабай көлінің маңайында (Ханкөл, Қызыл ағаш), екінші ордасы Көкшетаудың шығысындағы Сырымбет қыстауында болды. Ол ішкі-сыртқы саясатта әкесі Абылайдың ісін жалғастырып, қазақ хандығының дербестігін сақтауға тырысқанымен 19 ғасырдың басында қалыптасқан саяси ахуал оған мүмкіндік бермеді. Ресей өкіметі қазақ даласындағы хандық басқару жүйесін құлату үшін барлық амалдарды қолданды. Нәтижесінде Уәлидің билігі бірте-бірте әлсірей бастады. Уәлидің билігін одан әрі әлсірету үшін патша өкіметі қазақ рулары арасында ішкі қайшылықтарды пайдалану арқылы 1816 жылы Барақтың тұқымы Бөкейді Орта жүздің 2-ханы етіп бекітті. Уәли Ресей, Қытай және [[Орталық Азия]] мемлекеттері толық мойындаған соңғы қазақ ханы болды, ол қайтыс болғаннан кейін, көп ұзамай патша өкіметі Орта жүзде хан сайлауды мүлдем тоқтатты. Уәлидің 2 әйелінен 14 ұлы болған. Оның ішінде мұрагері болып саналатын Ғұбайдолла мен кіші әйелі Айғанымнан туған [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Шыңғыс Уәлиханов]] [[Көкшетау]] және Құсмұрын округтерінің алғашқы аға сұлтандары болып сайланған.
 Даңқты қазақ ғалымы Шоқан Уәлиханов Уәлидің немересі.
@@ Жол нөмірі 70: / Жол нөмірі 67: @@
 [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]