https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A3%D0%B0%D1%85%D0%B4%D3%99%D1%82_%D3%99%D1%88-%D1%88%D1%83%D2%BB%D1%83%D0%B4Уахдәт әш-шуһуд - Түзету тарихы2026-04-18T10:44:10ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A3%D0%B0%D1%85%D0%B4%D3%99%D1%82_%D3%99%D1%88-%D1%88%D1%83%D2%BB%D1%83%D0%B4&diff=32447&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:14:02Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A3%D0%B0%D1%85%D0%B4%D3%99%D1%82_%D3%99%D1%88-%D1%88%D1%83%D2%BB%D1%83%D0%B4&diff=32446&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-05-09T04:38:33Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Уахдат аш-Шуһуд''' (парс. уахдат-и шуһуд - куәліктің тұтастығы, қабылдаудағы тұтастық) - мазмұны жөнінен мистикалық-философиялық ілімге қарама-қарсы сопылық термин.<br />
<br />
1. әл-Халлаһдждың жолын қуушылар Құдайлық (лахут) және адамдық (насут) екі<br />
бастаудың тұтастығына ие адам туралы ілімді осылай деп атады. Құдай өзіне<br />
берілген адамның жанына немесе жүрегіне<br />
еніп (латифат әл-калб немесе латифат аррух), онда өзін-өзі ''«куәландырады»'' немесе ''«қабылданады»''. Құдайға құлшылық<br />
етуші бойындағы Құдайды ''«қабылдайды»''.<br />
Бұл орайла ол өзінің бастапқы, негізгі<br />
ерекшелігін жоғалтпай, материалдық<br />
әлемдегі адамның кейпіне енеді. Мистикғалым Абд әл-Карим әл-Джилидің<br />
(1365 - 1428) «жетілген адам» (әл-инсан әл-камил) туралы ілімі де осы атауға<br />
ие болды. Онда ол ибн Арабидің [[адам]]<br />
микрокосмостың жетілдірілген жүйесі,<br />
оның бойында кұдайға тән Тіршілік (аззат) жасаудың барлық белгілері (сифат) бар<br />
деген идеясын одан әрі дамытты. Құдай<br />
өзінің манифестациямы (таджаллийат) арқылы өзін-өзі тек сол адам бойынан ғана<br />
таниды. [[Адам]] табиғатына енгеннен кейін<br />
Құдай соның арқасында өзіндік күй кешу<br />
мүмкіндігіне ие болады. Парсы мистигі,<br />
кубрауийа бауырластығының мүшесі<br />
жұртшылыққа ''«Ала ад-даула ас-Симнани»''<br />
есімімен белгілі шейх Руки әд-Дин Ахмед<br />
б. Мұхаммед әл-Бийабанаки (1261 - 1336)<br />
жасаған көзқарастар мен ережелер жүйесі.<br />
Бұл көзқарастар мен ережелер ибн Арабидің<br />
''«болмыстың даралығы»'' туралы іліміне<br />
мүлде қарама-қарсы бағытталған. Өзінің<br />
ілімін ''«Ала ад-даула Китаб әл-машари абуаб<br />
әл-кудс», «Китаб әл-уруа ли аһл әл-халуа»''<br />
(бүгінгі күнге екі түрде парсыша және арабша жетті) және ''«Сафуат әл-уруа»'' атты еңбектерінде баяндады. Ол қайтыс болғаннан<br />
кейін ғана Уахдат аш-Шуһуд деп атала бастаған Ала<br />
ад-даула көзқарастарының негізінде Құдайдың бірлігі, оның бастапқылығы туралы ереже жатыр. Мистик абсолютті өмір сүретіні<br />
туралы деректер алуға дәрменсіз. Құдайдың<br />
көзге көрінуі немесе оның шеруі (таджалли)<br />
жөніндегі ибн Арабидің пікірлерімен келісе<br />
отырып, ас-Симнани оның кез келген тіршілік несі Құдайдың атаның немесе оның<br />
белгілерінің көрінісі (болмыстың тұтастығы<br />
да осымен түсіндіріледі), сондықтан ол<br />
тәңірінің болмысымен тең дәрежеде деген<br />
идеясын жоққа шыгарды. Өз кезегінде ол<br />
адам табиғаты мен Құдайға ортақ жалғызақ мүмкіндік бар, ол - адамға Құдай<br />
сыйлаған жан сарайының тазалығы» ([[саф]])<br />
деп есептеді. Мистицизммен қаруланған<br />
адамзаттың мақсаты тек ''«Жетілғен адам»''<br />
ғана емес (жоғарыда аталған сананы пайдалана отырып, абс. болмысты әл-ууджуд<br />
әл-мутлак) айнадағыдай көрсетуге ұмтылу<br />
болуға тиіс. Ас-Симнанидің пікірі бойынша<br />
болмысты (ууджуд) акиқатқа (әл-хакк) телу,<br />
жаратылысты елемей, әрекетте (фия) болмысқа көзсіз бас июге алып келеді. Болмыс<br />
Құдаша тән мән-мағынадан гөрі (аз-зат)<br />
''«тіршілік етуге қажетті әрекетке»'' (фил әл-<br />
иджад) жақындау. Осылай пайымдау барысында ол, сонымен бірге болмысты мәнімен<br />
ажыраған Құдаша тән бірден бір белгі ретінде қарастырады. Абс. болмыс (әл-ууджуд<br />
әл-мутлак) мәңгілік [[Құдай]] әрекетінің фил<br />
нақ жемісі, (ууджуд әл-хакк) ал ол Құдайдың өз еркімен жаратқан ''«шектеулі<br />
болмысына»'' (ууджуд әл-мукаййада) жан<br />
бітіруші. Ас-Симнани таухидті ''«Құдаймен<br />
кеңесу», «Құдаймен кездесу», «Құдайды<br />
көру»'' ретінде бағамдады. Сонымен бірге ол<br />
таухидті иттихад, яғни ''«кірігу»'', «Құдаймен<br />
араласу» Құдаша сиыну ретінде түсінуге<br />
үзілді-кесілді қарсы шықты. Сондықтан да<br />
ол мистик, таным жолына апаратын үштікке<br />
өзгеріс енгізді. Яғни, шариғат тариқат<br />
- хақиқат танымын ақиқат - тариқат-<br />
шариғатпен алмастыруды ұсынды. Шынайы<br />
білімге сунна мен шариғаттың қалыптары<br />
мен нұсқауларын мүлтіксіз орындағанда<br />
ғана қол жеткізуге болады деп есептеді ас-<br />
Симнани.<br />
<br />
[[Ибн Араби]]дің ілімімен бірге ас-Симнанидің<br />
ілімі Иранда (XVI ғасырдың орта шеніне дейін),<br />
Мәуереннахрда, Шығыс Түркістанда және<br />
Солтүстік [[Үндістан]]да мистик, концепцияның дамуына едәуір ықпал етті. Мұны сопылардың<br />
басым көпшілігінің өздерін ууджудшылар,<br />
яғни уахдат әл-ууджудты жақтаушылар, не<br />
шуһудшілер, яғни Уахдат аш-Шуһудты жақтаушылар<br />
деп атағанынан байқауға болады.<br />
Уахдат аш-Шуһудтың түпкілікті орнығуына байланысты айтылатын екінші адамның есімі<br />
''«екінші мыңжылдықты жаңартушы»'' атанған үнді шейхы Ахмед Фаруки Сирхинди<br />
(1564 -1624). Алғашында ибн Араби ілімінің<br />
жолын қуған ол кейін оның қарсыласына айналып, ас-Симнанидің идеясын жақтады.<br />
Ол өзі жақтаған ілімді дамытудан гөрі, оны<br />
[[Үндістан]] мен [[Ауғанстан]]дағы нақшбандийа<br />
бауырластығы арасында кең таратуға күш<br />
салды. Сөйтіп, осы идеяны ''«[[дін]]»'' арнасына бүтіндей түсіруге ұмтылды. Ахмед<br />
Фаруки өз көзқарасын көптеген арнау<br />
хаттарда мактубат баяндады. Оның пайымдауынша уахдат әл-ууджуттың негізінде дәлелдеуді керек етпейтін ''«Барлығы да Сол»'' деген қағида жатыр. Ал<br />
Уахдат аш-Шуһуд ''«Барлығы да содан тарайды»'' (хаме<br />
аз у-ст) деген қағидаға саяды. Мұның өзі сунна мен шариғатқа сәйкес келеді. Құцаймен<br />
''«қосылуға»'' (иттихад) бастайтын барлық<br />
мистик, «ахуал» мен «нұрға» бөленуці ол<br />
әзәзілдік, құр сағым, әншейін елес деп<br />
есептейді. Мистик, ұшталудың түпкі мақсаты,<br />
оның пікірінше «болмыс тұтастығы (ууджудийат) және ''«Жалпы түсініктен»'' соң Тәңірге<br />
құлшылық етушіге жіберілетін - ''«Құдайға<br />
қызмет ету»'' (абдийат). Ахмед Фарукидің<br />
түсіндіруіне сәйкес, адам шариғатты қатаң<br />
ұстағанда ғана оған Тәңірі жоғарыдан<br />
жолдаған рухани керемет келіп жетпек.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,<br />
2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Дін]]<br />
[[Санат:Ислам]]<br />
<br />
<br />
{{Islam-stub}}</div>ArystanbekBot