Төртқара Апыр - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

2026-07-12T19:09:31Z

1 түзету

Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:36:55Z

1 түзету

09:54, 2024 ж. қазанның 8 кезіндегі 1nter pares деген

2024-10-08T09:54:36Z

Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Ұлытау (Қарағанды облысы) → Ұлытау (ауыл) (2) using AWB

2016-10-31T07:42:46Z

‎top: clean up, replaced: Ұлытау (Қарағанды облысы) → Ұлытау (ауыл) (2) using AWB

Жаңа бет

{{Әскери қайраткер
|толық есімі = Төртқара Апыр
|суреті = Апыр батыр.jpg
|сурет тақырыбы = Апыр батыр
|сурет ені= 200px
|туған күні = 1700
|туған жері = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау (ауыл)|Ұлытау]]
|қайтыс болған күні = 1739
|қайтыс болған жері = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау (ауыл)|Ұлытау]]
|мемлекет = [[Қазақ хандығы]]
|әскер түрі = атты әскер
|басқарды = Орта Жүз жасақтары
|шайқасы = [[Бұланты шайқасы]]
}}
'''Төртқара Апыр батыр''' ([[1700]]-[[1739]]) — қазақ [[батыр]]ы. Қазіргі [[Ұлытау ауданы]] [[Үлкен Бұлақ]] деген жерде дүниеге келген. Туған кезде-ақ, жұртты таңғалдырған екен, себебі нәресте ірі болып туылыпты. Сол кезде ауылда 90 жастан асқан кейуана бесікке салуға келіп, "апырай, апырай мұндай ірі бала туады екен ғой" деп таңғала беріпті. Баланың аяғы бесікке симай, шығып жатқан екен. Содан ауыл адамдары осы кейуанаға "өзіңіз баланың есімін қойыңыз" деп қолқа салған. Содан күні бойы таңғалған ана "апырай, апырай" дей беріппім, бұл нәрестенің аты "Апыр" болсын депті.

Өсе келе Апыр өзінен жасы үлкен балалармен ойнап, күреске, жарысқа әуес болыпты. Жас кезінде атпен теңге алу, аударыспақ, көкпар ойындарында көзге түскен, одан басқа жылқы күзетінде, барымта болғандарын іздеп тауып әкелумен айналысыпты.

Жоңғарлардың қазақ еліне шабуылы Апырды да намысқа жүгіндірмей кете алмады. Содан өзі бастап ауыл азаматтары мен туыстарының басын қосып, бірнеше жүздеген адаммен Қаракерей [[Қабанбай батыр]]дың жасағына қосылады.

Осы жерде Апыр өзінің ерліктерімен көзге түсіп, Қаракерей [[Қабанбай батыр]]дың туын ұстау мәртебесіне дейін көтеріліп, көптеген ұрыстарда аты шығады. Бұл тудың діңгегі осы уақытта [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде сақтаулы тұр. Дене бітімі зор, алып күштің иесі болыпты, талай жекпе-жектерде жеңіске жетіпті. Қанжығалы [[Бөгенбай батыр]] Апырға "Ерлік көрсеттің, талай жаумен жекпе-жекте жеңіске жеттің, батыр атына лайық екенсің" - деп өз алдараспанын сыйға тартыпты.
Елді жоңғарлардан азат ету кезенінде Қабанбайдың бөлек тапсырмасымен Апыр қырғыз батыры Шабдарханды тізе бүктіреді. Шабдархан жоңғар жағында болып, қазақ ауылдарын шауып, малдарын айдап, қыз-келіншектерін алып кетіп отырған. Сол батырды Апыр арнайы іздеп, ұйықтап жатқан жерінде, бұлақтың басында найзасымен табанынан түртіп оятып, елінің кегін алуға келгенін айтып жекпе-жекке шақырады. Қырғыз батыры оның ұйықтап жатқанында басын алмағанына ырза болып, үш жылғы шауып алған малдарын есесімен қайтарыпты, сыйлыққа түйе бастаған "тоғызын" беріп, өзінің қызын Апыр батырға қосып, той думан жасап шығарып салыпты. Бұдан кейін Шабдархан батыр жоңғарларға қазақтар жағына шығып, талай шайқастарға қатысыпты.

Қалмақтарға қарсы соғыстарға қатысқан. [[Орта жүз]]дегі [[Найман]]ның [[Матай (ру бірлестігі)|Матайынан]] туған [[Төртқара]] руынан. Жоңғарларға қарсы Әбілқайыр хан бастаған Бұланты мен Білеуті өзендері аралығындағы шешуші ұрыста ерлігін көрсеткен. Орта жүздің 10 мыңға дейін жеткен біріккен қолын басқарған. Апыр батыр [[Түркістан қаласы]]нда [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген.

<gallery>
File:Апыр батыр туралы.jpg|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленгені жөніндегі хаттама
File:Апыр батыр туралы таста.jpg|[[Бұланты шайқасы]]нда қол бастаған сардар батырлардың тізімі жазылған тастағы Апыр батыр есімі
</gallery>

== Дереккөздер ==
* Бағдат Қазкенов. 06.08.2015. Абылайдың бір серігі Апыр батыр [https://baq.kz/kk/news/regmedia/regmedia-83066]
* Қалкен Смайыл. 17.08.2016. Арғын Алтай Аралбай батыр [http://ortalyk-kaz.kz/publ/tarikh/ar_yn_altaj_aralbaj_batyr/5-1-0-11280]
* Алма Джуманбаева. 27.08.2015. Героям Буланты от благодарных потомков [http://podrobnosty.kz/rubriki/kultura/460-geroyam-bulanty-ot-blagodarnykh-potomkov.html]
* Алма Джуманбаева. 22.10.2014. Обелиск в память о битве Буланты [http://podrobnosty.kz/rubriki/zemlyaki/240-obelisk-v-pamyat-o-bitve-bulanty.html]
* Төкен Әлжантегі. 25.07.2003. Апыр батыр [http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Adebi_omir/Alzhantegi_T/apyr_batyr.pdf]

[[Санат:Қазақ батырлары]]

← Ескі түзетулер	19:36, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(Оң жақ жоғарыда көрсетілген қатысушының (бір ғана қатысушының) арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
(айырмашылығы жоқ)

@@ Жол нөмірі 1: / Жол нөмірі 1: @@
 {{Әскери қайраткер
   |толық есімі     = Төртқара Апыр
-  |суреті    =
+  |суреті    = Апыр батыр.jpg
   |сурет тақырыбы        =  Апыр батыр
   |сурет ені= 200px
@@ Жол нөмірі 13: / Жол нөмірі 13: @@
   |шайқасы         = [[Бұланты шайқасы]]
 }}
-'''Төртқара Апыр батыр''' ([[1700]], қазіргі [[Ұлытау ауданы]], [[Ұлытау|Үлкен Бұлақ]] жерінде – [[1739]]) — қазақ [[батыр]]ы. Қалмақтарға қарсы соғыстарға көл бастап қатысқан аға батыр. [[Орта жүз]]дегі [[Найман]]ның [[Матай (ру бірлестігі)|Матайынан]] туған Төртқара руынан.  Жоңғарларға қарсы Әбілқайыр хан бастаған Бұланты мен Білеуті өзендері аралығындағы шешуші ұрыста ерлігін көрсеткен. Орта жүздің 10 мыңға дейін жеткен біріккен қолын басқарған. Туған кезде-ақ, жұртты таңғалдырған екен, себебі нәресте ірі болып туылыпты. Сол кезде ауылда 90 жастан асқан кейуана бесікке салуға келіп, "апырай, апырай мұндай ірі бала туады екен ғой" деп таңғала беріпті. Баланың аяғы бесікке симай, шығып жатқан екен. Содан ауыл адамдары осы кейуанаға "өзіңіз баланың есімін қойыңыз" деп қолқа салған. Содан күні бойы таңғалған ана "апырай, апырай" дей беріппім, бұл нәрестенің аты "Апыр" болсын депті.
+'''Төртқара Апыр батыр''' ([[1700]]-[[1739]]) — қазақ [[батыр]]ы. Қазіргі [[Ұлытау ауданы]] [[Үлкен Бұлақ]] деген жерде дүниеге келген. Туған кезде-ақ, жұртты таңғалдырған екен, себебі нәресте ірі болып туылыпты. Сол кезде ауылда 90 жастан асқан кейуана бесікке салуға келіп, "апырай, апырай мұндай ірі бала туады екен ғой" деп таңғала беріпті. Баланың аяғы бесікке симай, шығып жатқан екен. Содан ауыл адамдары осы кейуанаға "өзіңіз баланың есімін қойыңыз" деп қолқа салған. Содан күні бойы таңғалған ана "апырай, апырай" дей беріппім, бұл нәрестенің аты "Апыр" болсын депті.
 Өсе келе Апыр өзінен жасы үлкен балалармен ойнап, күреске, жарысқа әуес болыпты. Жас кезінде атпен теңге алу, аударыспақ, көкпар ойындарында көзге түскен, одан басқа жылқы күзетінде, барымта болғандарын іздеп тауып әкелумен айналысыпты.
@@ Жол нөмірі 22: / Жол нөмірі 22: @@
 Елді жоңғарлардан азат ету кезенінде Қабанбайдың бөлек тапсырмасымен Апыр қырғыз батыры Шабдарханды тізе бүктіреді. Шабдархан жоңғар жағында болып, қазақ ауылдарын шауып, малдарын айдап, қыз-келіншектерін алып кетіп отырған. Сол батырды Апыр арнайы іздеп, ұйықтап жатқан жерінде, бұлақтың басында найзасымен табанынан түртіп оятып, елінің кегін алуға келгенін айтып жекпе-жекке шақырады. Қырғыз батыры оның ұйықтап жатқанында басын алмағанына ырза болып, үш жылғы шауып алған малдарын есесімен қайтарыпты, сыйлыққа түйе бастаған "тоғызын" беріп, өзінің қызын Апыр батырға қосып, той думан жасап шығарып салыпты. Бұдан кейін Шабдархан батыр жоңғарларға қазақтар жағына шығып, талай шайқастарға қатысыпты.
-Апыр батыр  [[Түркістан қаласы]]нда [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген.
+Қалмақтарға қарсы соғыстарға қатысқан. [[Орта жүз]]дегі [[Найман]]ның [[Матай (ру бірлестігі)|Матайынан]] туған [[Төртқара]] руынан.  Жоңғарларға қарсы Әбілқайыр хан бастаған Бұланты мен Білеуті өзендері аралығындағы шешуші ұрыста ерлігін көрсеткен. Орта жүздің 10 мыңға дейін жеткен біріккен қолын басқарған.  Апыр батыр  [[Түркістан қаласы]]нда [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген.
 <gallery>
@@ Жол нөмірі 30: / Жол нөмірі 30: @@
 == Дереккөздер ==
 * Бағдат Қазкенов. 06.08.2015. Абылайдың бір серігі Апыр батыр [https://baq.kz/kk/news/regmedia/regmedia-83066]
-* Қалкен Смайыл. 17.08.2016. Арғын Алтай Аралбай батыр [http://ortalyk-kaz.kz/publ/tarikh/ar_yn_altaj_aralbaj_batyr/5-1-0-11280] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161010133232/http://ortalyk-kaz.kz/publ/tarikh/ar_yn_altaj_aralbaj_batyr/5-1-0-11280 |date=2016-10-10 }}
+* Қалкен Смайыл. 17.08.2016. Арғын Алтай Аралбай батыр [http://ortalyk-kaz.kz/publ/tarikh/ar_yn_altaj_aralbaj_batyr/5-1-0-11280]
 * Алма Джуманбаева. 27.08.2015. Героям Буланты от благодарных потомков [http://podrobnosty.kz/rubriki/kultura/460-geroyam-bulanty-ot-blagodarnykh-potomkov.html]
 * Алма Джуманбаева. 22.10.2014. Обелиск в память о битве Буланты [http://podrobnosty.kz/rubriki/zemlyaki/240-obelisk-v-pamyat-o-bitve-bulanty.html]