https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D2%B1%D1%82%D2%B1%D2%9B%D0%B0Тұтұқа - Түзету тарихы2026-09-06T07:48:40ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D2%B1%D1%82%D2%B1%D2%9B%D0%B0&diff=127017&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-07-12T14:47:40Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">14:47, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D2%B1%D1%82%D2%B1%D2%9B%D0%B0&diff=127016&oldid=prevKasymov: «Тұлғалар» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)2026-06-17T19:19:41Z<p>«<a href="/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%A2%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80" title="Санат:Тұлғалар">Тұлғалар»</a> деген санатты аластады (<a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%9F:HOTCAT&action=edit&redlink=1" class="new" title="УП:HOTCAT (мұндай бет жоқ)">HotCat</a> құралының көмегімен)</p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Әскери қайраткер<br />
|толық есімі = Тұтұқа<br />
|шынайы есімі = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)<br />
|суреті = <br />
|сурет тақырыбы = <br />
|туған күні = 1237 <br />
|туған жері = [[Қыпшақ даласы]]<br />
|қайтыс болған күні = 1297 <br />
|қайтыс болған жері = [[Юань империясы]]<br />
|лақап аты = <br />
|бүркеніш аты = <br />
|мемлекет = [[Моңғол империясы]]<br>[[Юань империясы]]<br />
|шыққан тегі = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (Елбөрілі тайпасы)<br />
|діні = [[Тәңіршілдік]]<br />
|әкесі = Балтушақ (Баньдучар)<br />
|анасы = <br />
|жұбайы = <br />
|балалары = Чонхур<br />
|туыстары = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)<br />
|қызмет еткен жылдары = [[XIII ғасыр]]дың екінші жартысы<br />
|атағы = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі<br />
|білімі = <br />
|әскер түрі = Атты әскер<br />
|басқарды = Юань империясының солтүстік әскері<br />
|әскери бөлімі = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)<br />
|шайқасы = Хайдуға қарсы соғыс<br>Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу<br>Наян кінәздің көтерілісі<br>Енисей қырғыздарын бағындыру<br />
|марапаттары = <br />
|байланысы =<br />
|отставкада = <br />
|қолтаңбасы = <br />
|Commons = <br />
}}<br />
<br />
'''Тұтұқа''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан.<ref name="Piliptshuk">Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.</ref> [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады.<ref name="KazE">Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.</ref><br />
<br />
== Шығу тегі ==<br />
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан.<ref name="Kadyrbaev">Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.</ref> Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.<br />
<br />
== Әскери қызметі ==<br />
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:<br />
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті.<ref name="Dalai">Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.</ref><br />
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.<br />
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.<br />
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды.<ref name="YuanShi">«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.</ref><br />
<br />
== Қыпшақ гвардиясы ==<br />
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды.<ref name="Kadyrbaev2">Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.</ref><br />
<br />
== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==<br />
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған.<ref name="YuanShi" /><br />
<br />
Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:<br />
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды.<ref name="Piliptshuk" /><br />
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды.<ref name="KazE" /><br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
{{дереккөздер}}<br />
<br />
== Әдебиет ==<br />
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.<br />
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.<br />
<br />
== Тағы қараңыз ==<br />
* [[Елтемір]]<br />
* [[Қыпшақтар]]<br />
* [[Юань династиясы]]<br />
<br />
[[Санат:Қыпшақтар]]</div>Kasymov