Moderator: 1 түзету

2026-06-26T06:26:07Z

1 түзету

Kasymov: SQroma (т) өңдемелерінен Kmoksy соңғы нұсқасына қайтарды

2023-09-16T16:17:52Z

SQroma (т) өңдемелерінен Kmoksy соңғы нұсқасына қайтарды

Жаңа бет

{{Taxobox
| name = Түрікмен құланы
| image = Equus hemionus kulan.JPG
| image_caption =
| image2 = Туркменский кулан Гродно.JPG
| status = NT
| status_system = iucn3.1
| status_ref =
|regnum = [[Жануарлар]]
|phylum = [[Хордалылар]]
|classis = [[Сүтқоректілер]]
|ordo = [[Тақтұяқтылар]]
|familia = [[жылқылар тұқымдасы|Equidae]]
| genus = ''[[жылқылар|Equus]]''
| species = ''[[құланы|E. hemionus]]''
| subspecies = '''''E. h. kulan'''''
| trinomial = ''Equus hemionus kulan''
| trinomial_authority = Groves and Mazák, 1967
| synonyms = ''Equus hemionus finschi''<br><small>(Matschie, 1911)
}}
'''Түрікмен құланы''' ({{lang-la|Equus hemionus kulan}}) – [[Жылқылар тұқымдасы|жылқылар]] тұқымдасына жататын [[құлан]] кіші түрі. Сирек, [[Қазақстан]]да 1953 жылы жерсіндірілген. 1982 жылдан [[Қапшағай]] мемлекеттік аңшылық-қорық шаруашылығында, 1986 жылдан - [[Бетпақдала]], 1991 жылдан – [[Маңғыстау]]да жерсіндіру жұмыстары жүргізіле басталды. [[Шөл]] және [[шөлейт]]ті жерлердің жазықты, төбелі және қиыршық тасты жерлерін мекендейді; аласа таулар мен тау бөктерлерін де жайлай береді. Қазақстанда жалпы саны - 700 бас. [[Алматы]] мен [[Қарағанды]] хайуанаттар парктерінде бағылады және көбейді. «[[Алтынемел]]» [[ұлттық парк]]інде, [[Барсакелмес қорығы]] мен екі қорықшада қорғалады. [[Түрікменстан]]нан қан жаңарту үшін жаңа құландар әкеліп, Оңтүстік Балқаш өңіріне жерсіндіру қажет.

==Тақтұяқтылар отряды==
– Perissodactyla

==Жылқылар тұқымдасы ==
– Equidae

==Статус==
II-шы санат. Құлан халықаралық аспектіде саны күрт азайып бара жатқан жануар. Сондықтан да халықаралық табиғат қорғау Одағының [[Қызыл кітап|Қызыл кіта]]бына кірген.

==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==
Қазақстанда жалпы жылқылар туысына жататын 9 түрдің бірі <ref>Капитонов, 1977</ref>.

==Таралуы==
ХVIII-ХIХ-ғасырларда Қазақстан мен [[Орта Азия]] даласында, шөл-шөлейтті аудандарында кең таралған. Сол кезде үйірінде мыңдап [[құлан]] саналатын. XX ғасырдың басында біздің республика территориясында ол жойылып кетті. 1953 жылы Барсакелмес аралына ([[Арал теңізі]]) 8 түрікмен құланы жерсіндірілді. Жаңа жерге жақсы жерсініп, өніп-өсе бастады. 1982 жылдан оларды жерге жерсіндіру басталды: 1982-1984 жж. - «Алтынемел» ұлттық паркіне, 1986-1990 жылдары және 2007 ж. - Андысай қорықшасына, 1991 ж. – Ақтау-Бозащы қорықшаларына жіберілді.

==Мекендейтін жерлері==
Құлан - шөлейтті және шөлді жерлер фаунасынның өкілі. Ол ауа райы ыстық және құрғаң, қысы суық болатын қоныстарды мекендей береді. Бұл олардың жоғарғы экологиялық бейімділігін көрсетеді. Көбіне қыратты жазық ашық участкелердеі мекендеуді ұнатады. Аласа таулар мен олардың етектерінде тіршілік етеді.

==Саны==
1956 жылдан Барсакелмес аралында құландар жақсы көбейіп, 1982 ж. олардың саны 280-ге жетті. Сол жылы «Алтынемел» ұлттық паркіне 32 құлан әкеліп жіберілді. Онда олар жақен өніп-өсіп, сандары жылдан жылға өсе берді. 2003 ж. – 667, 2004 ж. – 768, 2005 ж. – 1118, 2007 ж. – 1589, ал 2008 ж. – 1763 басқа жетті. Сондай-ақ 1986-1987 жж., 2007 ж. 85 құлан Андасай қорықшасына ([[Жамбыл облысы]]), ал 1991 ж. 35 құлан Ақтау-Бозащы қорықшасына (Маңғыстау облысы) жіберілді. 2004 ж. [[Бозащы]] түбегінде 100-120-дай құлан бар екендігі анықталды. 2006 ж. Шығыс Арал маңынан 250-300 құлан санаққа алынды. Жалпы, Қазақстан территориясында 2007 жылы құланның жалпы саны 2 мыңға жуық болды<ref>Плахов, 2005</ref>.

==Негізгі шектеуші факторлар==
Браконьерлік және адамдардың шаруашылық қызметіне байланысты аң қоныстарындағы өзгерістер. Қатаң қарлы қыстар, жұттар мен құрғақшылықтар<ref name="Грачев, 1991">Грачев, 1991</ref>.

==Биологиялық ерекшеліктері==
Жерсіндірілген жерлерде 30-100 шақырым көлемінде қоныс аударып, тұрақты тіршілік етеді<ref>Касабеков, 2006</ref>. Жақсы жайылымдар мен суы мол мекендерде ұзақ уақыт жүргенін көресіз. Құлан [[өсімдік]]тердің 31 түрімен қоректенеді. Қазақстанда құландар жыныстық жағынан 2-3 жылда жетіледі, бірақ [[айғыр]]лары көбеюге тек 3-4 жасында қатысады<ref name="Грачев, 1991"/> . Күйге мамыр-шілде айларында түседі; буаз болу мерзімі – 11.0-11.5 ай. Биелері [[мамыр]]дың аяғы мен маусым айларында құлындайды. Көбіне бір, өте сирек-екі құлын туады. Жаулары-ірі жыртқыш аңдар мен құстар.

==Қолда өсіру==
Мәліметтер жоқ.

==Қабылданған қорғау шаралары==
Алматы, Жамбыл және Маңғыстау лблыстарындағы қорғалатын территорияға жіберілген. «Жойылып кету қаупі бар [[фауна]] мен [[флора]] түрлерімен халықаралық сауда жасау Көнвенциясының» 2-ші қосымшасына енгізілген.

==Қорғауды керек ететін шаралар==
Келешекте Қазақстан территориясына құланды жерсіндіруді жалғастыра беру керек. Әстресе, оны [[Шілікті]] даласына (Шығыс Қазақстан облысы), Оңтүстік Балқашқа, Сүгеті даласына (Алматы облысы), [[Еділ-Жайық]] өніріне жіберу керек.

==Зерттеу үшін ұсыныстар==
Жерсіндірілген құландарға жұрақты экологиялық мониторинг (бақынау) жүргізіп өтыру қажет.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Жылқылар]]
[[Санат:Тақтұяқтылар]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]]

← Ескі түзетулер	06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Түрікмен құланы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Kasymov: SQroma (т) өңдемелерінен Kmoksy соңғы нұсқасына қайтарды