Тілеміс Есболұлы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

2026-06-25T14:29:27Z

1 түзету

Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:58:22Z

1 түзету

1nter pares: «Қазақ би-шешендері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

2024-10-03T07:55:22Z

«Қазақ би-шешендері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

Kasymov: /* Тілеміс Есболұлының өмірбаяны */

2016-01-27T13:40:20Z

‎Тілеміс Есболұлының өмірбаяны

Жаңа бет

'''Тілеміс Есболұлы''' (1846-1933) - [[Өтеген Өтеғұлұлы|Өтеген]] батырдың ұрпағы. Ол Өтегенге төрт атадан (Өтеген - Қосдәулет - Есенқұл - Есбол) барып қосылады. Тілеміс [[Аққайнар (Алматы облысы)|Аққайнар]] деген ауылда туған. Тоғыз жасынан ескіше оқып сауатын ашқан. "[[Шаһнама]]", "[[Жүсіп-Зылиха]]", "[[Зархум]]", "[[Шора батыр]]", "[[Қыз Жібек]]", "[[Мың бір түн]]" т. б. хисса-дастандарды оқып жаттаған. Жігіт кезінде Жаңбыршы, Байбөбек, Жанбөбек, Әбдіраман деген күлдіргі-сықақшыл шешендерді ертіп серілік құрған. [[Қазақ]]тың күлдіргі сықақ [[өлең]], [[жыр]], [[аңыз]], [[әңгіме]]лерін әсіресе [[Алдар көсе]], [[Қожанасыр]], [[Жиренше шешен]]нің тапқыр, күлдіргі сөздерін көп айтып, ауыл-аймақты күлкі-сықаққа бөлеп жүрген.[[Жетісу]] өлкесінде "Тілеміс айтыпты" деген көңілді әңгімелер, шешен сөздер көп таралған.

==Тілеміс Есболұлы туралы әңгімелер==
===Тілеміс Есболұлы туралы әңгіме===
Тілемістің өткір тілінен, сықақ сөзінен, бетің бар, жүзін бар демей тіке айтатын кесімді шешендігінен сескенген бай, манаптар оған әр қилы бөле жауып, жер-суын тартып алып, елін ығыстыра береді. Тілеміс ол кездегі [[ел]] басқарған [[би]], манаптарға өтініш сөзін өткізе алмайды. Сонан сон ол өзінің ауыл [[аймақ]], ағайын туыстарын, көшіріп, өзі туған Аққайнарға қоныс аударады. [[Ел-жұрт|Елі-жұрты]] оны би сайлап алады. Олар сол жерді тұрғылықты мекендеп, өркендей береді.

Тілеміс Жамбылмен жасты. Екі [[құрдас]] кездесе қалған жерде [[әзіл-қалжың]]ды көп айтқан. Тапқыр сөзге келгенде ол Қасқараудын атақты шешендері Кебекбай мен Ноғайбайды да талай отырғызып кеткен. Тілемістін осы [[өнер]]ін Жамбыл ұнатып қадір тұтқан. Сол Тілеміске Жамбыл Ноғайбай [[үй]]інде кездескенде былай депті:

::[[Ай]], Тілеміс, Тілеміс,
::[[Тіл]]ін мірдің оғындай.
::Тиіп кетсе күйдірген,
::[[Сексеуіл]]ді шоғындай.
::Қарсы келген [[жау]] болса.
::Құтылмайды соғылмай,
::Құр сүлдесі қалғанша,
::[[Қара]] терге шомылмай,
::Кебекбай мен Ноғайбай,
::Тіліңнен-ақ именіп,
::Жүр ғой сені соға алмай...

===Тілеміс Есболұлы туралы әңгіме===
Тілемістің айла-тәсілін, [[қуақ]]ы [[шешен сөз]]дерін Жамбыл әрдайым айтып жүреді. Бір жолы ол қасқарау елін аралап [[өлең]] айтып жүpгенде Тілемістің мынадай тапқырлығын айтады:

Сәт болыс Жетісуда кедейлер ішінен шыққан өзі [[жомарт]],дастарканға [[мырза]] [[кісі]] болады. Ол Тілеміспен [[құрбы-кұрдас]], қатты қалжыңдасады екен. Бір жерде Сәт:
:- Мен кішіпейілмін, адамды алаламаймын, маған жұрттың бәрі бірдей! - депті. Тілеміс бір жолы - "жіңішкенің үзіліп, жуанның созылатын көктемнің жем-шөпке тапшы, мал төлдеп жатқан қарлы боран күні Сәт ауылына келеді. Ондағысы: Сәттің жомарттығын осындай қысымнаң кезде сынау еді. Ол жолдағы ауылға қонбай апақ-сапақта екі жолдасымен иттерді абалатып ат тұмсығын үйге тірейді.
:- Кім бар-ау, қонақпыз! - депті. Сәттің үйі толған қонақтар екен. Сыртта топырлаған байлаулы аттар.
:- Ол кім екен, шықшы, - депті Сәт бір жігітіне. Жігіті шығып:
:- Сәттің үйі толған Ботбайлардың би, болыстары. Өзіңіз қімсіз? - деп сұрапты.
:- Төменгі ауылданбыз. Жолдағы ауылға бұрылмай, Сәт мырзаның үйіне қонайық деп келіп едік, - дейді. Бұл сөзді [[жігіт]] Сәтке барып айтады. Сәт:
:- Анау [[асхана]]ға түсір. [[Тамақ]] сол жерден берілсін, - дей салады. Жігіт кісілерді аттан түсіріп, асханаға кіргізеді. Жылы үйде қазанда бордақының білектей қос қазысы бұлқынып қайнап жатады. Тілеміс қасындағы екі жігітіне:
:- Мені Сәттің әйелдері танымасын, айтпаңдар, - деп, өзі теріс қарап, ішігін бүркеніп, өтірік ұйыктаған боп жатады. [[Қазан]] басына Сәттің әйелі келмейді, басқа әйелдер келіп-кетіп жүреді. Бір уақытта әлгі әйелдер басқа үйге кеткенде Тілеміс қазының біреуін қазаннан алып, қаптың арасына тығып қояды. Тілемістің жолдастары:
:- "Ажалды қарға бүркітпен ойнайды", - деген. Сәтпен ойнамаңыз. Сезіп жүрмесін, - деседі. Тілеміс оларға: :"Үндемеңдер" деп, тағы бір үйткен майлы қабырғасын алып жасырады. Бір кезде екі [[әйел]] келіп тегешке етті түсіріп алып кетеді. Тілеміс қазы мен қабырғаны аттың қанжығасындағы қоржынға салғызып қояды. Бір уақытта қазыны жоқтап Сәттің әйелі бетін шымшып, байбалам салады. Карта ойнап отырған өңкей би-болыстар өлеңдеп қарайды. Сәт бәйбішесіне:
:- [[Екі]] қазы салмаған шығарсың!
:- Құрып қал сын, бұл би-болыстарға екі қазы салмағанда кімге бермекпін,
- дейді әйелі. Сәт [[дала]]ға шығып бұл келгендердің Тілеміс екенін аттарынан танып, [[ас үй]]ге келсе, Тілеміс әлі бүк түсіп [[теріс]] қарап жатады. Ұялған Сәт:
:- Айналайын Тілеміс, байқамаппын. Өлсем ұмытпайын, дос-жаранға айта көрме, төменгі елден деген соң карта ойнап отыра беріппін.

Сонда Тілеміс:
;- Е, е, сен ел-жұртты ала-құла көрмеймін демейтін бе едің?
:- [[Ат]], [[шапан]] айыбым тартулы, кәне, үйге жүр, - деп, өңкей би болыстардың үстіне ертіп барыпты. Ботбайлардың қасқа мен жайсаңдары:
:- Тілеміс, сені сағындық қой, кел, төрлет, әңгімені қыздыр, - деп, орталарынан орын беріпті. Сәттің бәйбішесі жалғыз қазыны орта [[табақ]] қылып бәрінің алдына қойыпты. Бұған Сәт қысылып-қымтырылып отырады. Сонда Тілеміс сыр білдірместен, қасына еріп келген жігітіне:
:- Қоржындағыны алып келші, жолда жерсің деп әлгі қатын салып жатыр еді. Мына [[кедей]] болыс, қос [[қазы]] асуга қайдан жарасын, - депті. Сырттағы орап қатырып тастаған білектей [[қазы]] мен майлы қабырғаны [[табақ]]қа турап жатып ол; "[[жануар]] ала-құла биемнің қазысы мына қасқаларға бұйырған екен", - дейді. "Ала-құла" деген сайын Сәт ұялып Тілеміске жалтақтап карай береді. Айтып қоймаса екен деп отырғаны, ғой баяғы. Сөйтіп, Сәтті бір сынаған екен. Тілеміс туралы [[аңыз]]дар Кенен Әзірбаев аузынан жазып алынған-ды.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

[[Санат:1846 жылы туғандар]]
[[Санат:1933 жылы қайтыс болғандар]]

← Ескі түзетулер	18:58, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(Оң жақ жоғарыда көрсетілген қатысушының (бір ғана қатысушының) арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
(айырмашылығы жоқ)

@@ Жол нөмірі 1: / Жол нөмірі 1: @@
-'''Тілеміс Есболұлы''' (1846–1933) - [[Өтеген Өтеғұлұлы|Өтеген]] батырдың ұрпағы. Ол Өтегенге төрт атадан (Өтеген - Қосдәулет - Есенқұл - Есбол) барып қосылады. Тілеміс [[Аққайнар (Алматы облысы)|Аққайнар]] деген ауылда туған. Тоғыз жасынан ескіше оқып сауатын ашқан. "[[Шаһнама]]", "[[Жүсіп-Зылиха]]", "[[Зархум]]", "[[Шора батыр]]", "[[Қыз Жібек]]", "[[Мың бір түн]]" т. б. хисса-дастандарды оқып жаттаған. Жігіт кезінде Жаңбыршы, Байбөбек, Жанбөбек, Әбдіраман деген күлдіргі-сықақшыл шешендерді ертіп серілік құрған. [[Қазақ]]тың күлдіргі сықақ [[өлең]], [[жыр]], [[аңыз]], [[әңгіме]]лерін әсіресе [[Алдар көсе]], [[Қожанасыр]], [[Жиренше шешен]]нің тапқыр, күлдіргі сөздерін көп айтып, ауыл-аймақты күлкі-сықаққа бөлеп жүрген. [[Жетісу]] өлкесінде "Тілеміс айтыпты" деген көңілді әңгімелер, шешен сөздер көп таралған.
+'''Тілеміс Есболұлы''' (1846-1933) - [[Өтеген Өтеғұлұлы|Өтеген]] батырдың ұрпағы. Ол Өтегенге төрт атадан (Өтеген - Қосдәулет - Есенқұл - Есбол) барып қосылады. Тілеміс [[Аққайнар (Алматы облысы)|Аққайнар]] деген ауылда туған. Тоғыз жасынан ескіше оқып сауатын ашқан. "[[Шаһнама]]", "[[Жүсіп-Зылиха]]", "[[Зархум]]", "[[Шора батыр]]", "[[Қыз Жібек]]", "[[Мың бір түн]]" т. б. хисса-дастандарды оқып жаттаған. Жігіт кезінде Жаңбыршы, Байбөбек, Жанбөбек, Әбдіраман деген күлдіргі-сықақшыл шешендерді ертіп серілік құрған. [[Қазақ]]тың күлдіргі сықақ [[өлең]], [[жыр]], [[аңыз]], [[әңгіме]]лерін әсіресе [[Алдар көсе]], [[Қожанасыр]], [[Жиренше шешен]]нің тапқыр, күлдіргі сөздерін көп айтып, ауыл-аймақты күлкі-сықаққа бөлеп жүрген.[[Жетісу]] өлкесінде "Тілеміс айтыпты" деген көңілді әңгімелер, шешен сөздер көп таралған.
 ==Тілеміс Есболұлы туралы әңгімелер==
 Тілемістің өткір тілінен, сықақ сөзінен, бетің бар, жүзін бар демей тіке айтатын кесімді шешендігінен сескенген бай, манаптар оған әр қилы бөле жауып, жер-суын тартып алып, елін ығыстыра береді. Тілеміс ол кездегі [[ел]] басқарған [[би]], манаптарға өтініш сөзін өткізе алмайды. Сонан сон ол өзінің ауыл [[аймақ]], ағайын туыстарын, көшіріп, өзі туған Аққайнарға қоныс аударады. [[Ел-жұрт|Елі-жұрты]] оны би сайлап алады. Олар сол жерді тұрғылықты мекендеп, өркендей береді.
@@ Жол нөмірі 22: / Жол нөмірі 23: @@
 Сәт болыс Жетісуда кедейлер ішінен шыққан өзі [[жомарт]],дастарканға [[мырза]] [[кісі]] болады. Ол Тілеміспен [[құрбы-кұрдас]], қатты қалжыңдасады екен. Бір жерде Сәт:
-:- Мен кішіпейілмін, адамды алаламаймын, маған жұрттың бәрі бірдей! - депті. Тілеміс бір жолы - "жіңішкенің үзіліп, жуанның созылатын көктемнің жем-шөпке тапшы, мал төлдеп жатқан қарлы боран күні Сәт ауылына келеді. Ондағысы: Сәттің жомарттығын осындай қысымнаң кезде сынау еді. Ол жолдағы ауылға қонбай апақ-сапақта екі жолдасымен иттерді абалатып ат тұмсығын үйге тірейді.
+:-	Мен кішіпейілмін, адамды алаламаймын, маған жұрттың бәрі бірдей! -	депті. Тілеміс бір жолы - "жіңішкенің үзіліп, жуанның созылатын көктемнің жем-шөпке тапшы, мал төлдеп жатқан қарлы боран күні Сәт ауылына келеді. Ондағысы: Сәттің жомарттығын осындай қысымнаң кезде сынау еді. Ол жолдағы ауылға қонбай апақ-сапақта екі жолдасымен иттерді абалатып ат тұмсығын үйге тірейді.
-:- Кім бар-ау, қонақпыз! - депті. Сәттің үйі толған қонақтар екен. Сыртта топырлаған байлаулы аттар.
+:-	Кім бар-ау, қонақпыз! - депті. Сәттің үйі толған қонақтар екен. Сыртта топырлаған байлаулы аттар.
-:- Ол кім екен, шықшы, - депті Сәт бір жігітіне. Жігіті шығып:
+:-	Ол кім екен, шықшы, - депті Сәт бір жігітіне. Жігіті шығып:
-:- Сәттің үйі толған Ботбайлардың би, болыстары. Өзіңіз қімсіз? - деп сұрапты.
+:-	Сәттің үйі толған Ботбайлардың би, болыстары. Өзіңіз қімсіз? - деп сұрапты.
-:- Төменгі ауылданбыз. Жолдағы ауылға бұрылмай, Сәт мырзаның үйіне қонайық деп келіп едік, - дейді. Бұл сөзді [[жігіт]] Сәтке барып айтады. Сәт:
+:-	Төменгі ауылданбыз. Жолдағы ауылға бұрылмай, Сәт мырзаның үйіне қонайық деп келіп едік, - дейді. Бұл сөзді [[жігіт]] Сәтке барып айтады. Сәт:
-:- Анау [[асхана]]ға түсір. [[Тамақ]] сол жерден берілсін, - дей салады. Жігіт кісілерді аттан түсіріп, асханаға кіргізеді. Жылы үйде қазанда бордақының білектей қос қазысы бұлқынып қайнап жатады. Тілеміс қасындағы екі жігітіне:
+:-	Анау [[асхана]]ға түсір. [[Тамақ]] сол жерден берілсін, - дей салады. Жігіт кісілерді аттан түсіріп, асханаға кіргізеді. Жылы үйде қазанда бордақының білектей қос қазысы бұлқынып қайнап жатады. Тілеміс қасындағы екі жігітіне:
-:- Мені Сәттің әйелдері танымасын, айтпаңдар, - деп, өзі теріс қарап, ішігін бүркеніп, өтірік ұйыктаған боп жатады. [[Қазан]] басына Сәттің әйелі келмейді, басқа әйелдер келіп-кетіп жүреді. Бір уақытта әлгі әйелдер басқа үйге кеткенде Тілеміс қазының біреуін қазаннан алып, қаптың арасына тығып қояды. Тілемістің жолдастары:
+:-	Мені Сәттің әйелдері танымасын, айтпаңдар, - деп, өзі теріс қарап, ішігін бүркеніп, өтірік ұйыктаған боп жатады. [[Қазан]] басына Сәттің әйелі келмейді, басқа әйелдер келіп-кетіп жүреді. Бір уақытта әлгі әйелдер басқа үйге кеткенде Тілеміс қазының біреуін қазаннан алып, қаптың арасына тығып қояды. Тілемістің жолдастары:
-:- "Ажалды қарға бүркітпен ойнайды", - деген. Сәтпен ойнамаңыз. Сезіп жүрмесін, - деседі. Тілеміс оларға: "Үндемеңдер" - деп, тағы бір үйткен майлы қабырғасын алып жасырады. Бір кезде екі [[әйел]] келіп тегешке етті түсіріп алып кетеді. Тілеміс қазы мен қабырғаны аттың қанжығасындағы қоржынға салғызып қояды. Бір уақытта қазыны жоқтап Сәттің әйелі бетін шымшып, байбалам салады. Карта ойнап отырған өңкей би-болыстар өлеңдеп қарайды. Сәт бәйбішесіне:
+:-	"Ажалды қарға бүркітпен ойнайды", - деген. Сәтпен ойнамаңыз. Сезіп жүрмесін, - деседі. Тілеміс оларға: :"Үндемеңдер" деп, тағы бір үйткен майлы қабырғасын алып жасырады. Бір кезде екі [[әйел]] келіп тегешке етті түсіріп алып кетеді. Тілеміс қазы мен қабырғаны аттың қанжығасындағы қоржынға салғызып қояды. Бір уақытта қазыны жоқтап Сәттің әйелі бетін шымшып, байбалам салады. Карта ойнап отырған өңкей би-болыстар өлеңдеп қарайды. Сәт бәйбішесіне:
-:- [[Екі]] қазы салмаған шығарсың!
+:-	[[Екі]] қазы салмаған шығарсың!
-:- Құрып қал сын, бұл би-болыстарға екі қазы салмағанда кімге бермекпін, - дейді әйелі. Сәт [[дала]]ға шығып бұл келгендердің Тілеміс екенін аттарынан танып, [[ас үй]]ге келсе, Тілеміс әлі бүк түсіп [[теріс]] қарап жатады. Ұялған Сәт:
+:-	Құрып қал сын, бұл би-болыстарға екі қазы салмағанда кімге бермекпін,
-:- Айналайын Тілеміс, байқамаппын. Өлсем ұмытпайын, дос-жаранға айта көрме, төменгі елден деген соң карта ойнап отыра беріппін.
+-	дейді әйелі. Сәт [[дала]]ға шығып бұл келгендердің Тілеміс екенін аттарынан танып, [[ас үй]]ге келсе, Тілеміс әлі бүк түсіп [[теріс]] қарап жатады. Ұялған Сәт:
-Сонда Тілеміс:
+:-	Айналайын Тілеміс, байқамаппын. Өлсем ұмытпайын, дос-жаранға айта көрме, төменгі елден деген соң карта ойнап отыра беріппін.
-:- Е, е, сен ел-жұртты ала-құла көрмеймін демейтін бе едің?
+Сонда Тілеміс:
-:- [[Ат]], [[шапан]] айыбым тартулы, кәне, үйге жүр, - деп, өңкей би болыстардың үстіне ертіп барыпты. Ботбайлардың қасқа мен жайсаңдары:
+;-	Е, е, сен ел-жұртты ала-құла көрмеймін демейтін бе едің?
-:- Тілеміс, сені сағындық қой, кел, төрлет, әңгімені қыздыр, - деп, орталарынан орын беріпті. Сәттің бәйбішесі жалғыз қазыны орта [[табақ]] қылып бәрінің алдына қойыпты. Бұған Сәт қысылып-қымтырылып отырады. Сонда Тілеміс сыр білдірместен, қасына еріп келген жігітіне:
+:-	[[Ат]], [[шапан]] айыбым тартулы, кәне, үйге жүр, - деп, өңкей би болыстардың үстіне ертіп барыпты. Ботбайлардың қасқа мен жайсаңдары:
-:- Қоржындағыны алып келші, жолда жерсің деп әлгі қатын салып жатыр еді. Мына [[кедей]] болыс, қос [[қазы]] асуга қайдан жарасын, - депті. Сырттағы орап қатырып тастаған білектей [[қазы]] мен майлы қабырғаны [[табақ]]қа турап жатып ол; "[[жануар]] ала-құла биемнің қазысы мына қасқаларға бұйырған екен", - дейді. "Ала-құла" деген сайын Сәт ұялып Тілеміске жалтақтап карай береді. Айтып қоймаса екен деп отырғаны, ғой баяғы. Сөйтіп, Сәтті бір сынаған екен. Тілеміс туралы [[аңыз]]дар Кенен Әзірбаев аузынан жазып алынған-ды.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>
+:-	Тілеміс, сені сағындық қой, кел, төрлет, әңгімені қыздыр, - деп, орталарынан орын беріпті. Сәттің бәйбішесі жалғыз қазыны орта [[табақ]] қылып бәрінің алдына қойыпты. Бұған Сәт қысылып-қымтырылып отырады. Сонда Тілеміс сыр білдірместен, қасына еріп келген жігітіне:
 ==Дереккөздер==
@@ Жол нөмірі 52: / Жол нөмірі 54: @@
 [[Санат:1846 жылы туғандар]]
 [[Санат:1933 жылы қайтыс болғандар]]