https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2026-04-18T18:23:17Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0&diff=53619&oldid=prev 2025-04-25T18:56:14Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:56, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0&diff=53618&oldid=prev 2016-02-25T11:39:27Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: түрады → тұрады using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></span></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Тілдік акустика''' (грек.'' akustikos'' — естілім)<br /> дыбыстардың жасалуы мен олардың естілуін, дыбыстық белгілерді, сондай-ақ дыбыс құрылыстарын және оларды танып-білетін қондырғыларды жасайтын жалпы [[акустика]]ның бөлімі. Сөйлеу процесі [[акустика]]лық тұрғыдан екі салаға белінеді. Біріншісі — дыбыстың ауыз қуысында жасалуы. Оның үш жолы бар: дауыс жарғағының бірыңғай тербелісі арқылы пайда болатын дыбыстар; сейлеу мүшелерінің бірбірімен жуысуы арқылы жасапатын [[дыбыс]]тар; сөйлеу мүшелерінің бір-бірімен тоғысуы арқылыжасалатын дыбыстар. Екіншісі — [[ауыз]] қуысында әрбір [[Дыбысқа еліктеу теориясы|дыбысқа]] тән тербелістердің екшеліп қалыптасуы, сейтіп дыбыстың ауыз және мұрын қуысы арқылыкеңістікке тарауы. Дыбыс кезі немесе дыбыстың пайда болу жолына қарай дыбыстар: <br /> # дауыс арқылы— дауыстылар мен үнділер; <br /> # сапдыр арқылы— қатаң жуысыңқы дауыссыздар мен қатаң [[аффрикат]]тар; <br /> # леп арқылы— қатаң тоғысыңқы дауыссыздар; <br /> # [[дауыс]] пен салдыр арқылы— ұяң жуысыңқы дауыссыздар мен ұяң [[аффрикат]]тар; <br /> # [[дауыс]] пен леп арқылы— ұяң тоғысыңқы дауыссыздар болып бөлінеді.<br /> <br /> Дауыс арқылыжасалған дыбыстардың спектрі бірьщғай тербелмелі болады. Дауыс желбезегінің (жарғағының) серпілісіне тән ең төменгі жиілікті негізгі тон дейді. Оны FO деп белгілейді. Ал осы негізгі тонға еселеніп қосылып отыратын үстеме жиіліктерді гармоникадеп атайды. Тербеліс жиілеген сайын гармониялардың қарқыны [[азая]] түседі. Салдыр және леп арқылыжасалған дауыссыздардың [[спектір]]і біртұтас болады. Ауыз және мұрын құыстарын дыбыс тербелістерінің белгілі бір бөлігін күшейтіп не әлсіретіп отыратын [[резонатор]]лар деп қарастыру керек. Соның нәтижесінде әр дыбыстың езіне ғана тән спектрі қалыптасады (пайда болады). Осындай әр дыбыстың өзіне ғана тән тербеліс жиіліктерін сол дыбыстың форманттары дейміз. Форманттар төмендегі жиіліктен жоғары жиілігіне қарай нәмірленеді: ''F1; F2; F3''. Әдетте форманттардың саны үштен аспайды. Дыбыстарды қондырғылар (аппараттар) арқылыталдағанда спектрдің ең көрнекі тұстарын формант деп белгілейді. [[Дауыстылар]] да, үнділер де біркелкі жасалады. Алайда дауыстылардың тербелісі үнділердің тербелісінің еніне қарағанда ауқымды келеді. Сондай-ақ, дауыстылардың спектрінде жоғары жиіліктер мол, керісінше, үнділердің спектрінде олар жоқтың қасы. [[Дауыстылар]]дың да, дауыссыздардың да спектрінде форманттар бір-біріне жақын немесе бір-бірінен алшақ орналасуы мүмкін. Егер жақын орналасса, жинақы, алшақ орнапасса, шашыраңқы дыбыстар болып жіктеледі. Дыбыстарды [[акустика]]лық тұрғыдан қарастырғанда олардың спектрден басқа тағы да созылым белгісі бар. Тоғысыңқы дауыссыздар айтылу ретіне қарай екі бөліктен тұрады. Бірінші — [[сөйлеу]] мүшелерінің бір-бірімен тоғысу сәті, екінші — сейлеу мүшелерінің бір-бірінен кілт ажырау сәті, ал [[аффрикат]]тар үшін — [[сөйлеу]] мүшелерінің бірте-бірте ажырау сәті. Сейлеу үстінде сөз құрамындағы [[дыбыс]]тар бір-бірімен үздіксіз байланысып, бір-біріне әсер етіп, бірінбірі икемдеп-икемделіп жатады. Осыған орай олардың акустикалық көрінісі де үздіксіз құбылып отырады. Сондықтан да дыбыстардың орнықты және етпелі бөліктерін шамамен ғана табуға болады. Кейбір түстарда дыбыстың орнықты (негізгі) белігі жоғалып та кетеді. Сөйлеуге дыбыстың негізгі тоны, созылымы, қарқыны да тікелей қатысты, олар белгілі бір ретпен езгеріп отырады.<br /> Тілдік акустиканың негізін салған [[Гельмгольц|Ф. Гельмгольц]] болды. Ғалым кезінде резонаторлар теориясын үсынған болатын. Осы теорияны әрі қарай Ц. Тибла мен М. Кадзияма дамытты. [[Сөйлеу теориясы]]н қалыптастыруға нақты үлестерін тигізген Г. Фант пен [[Фланаган|Л. Фланаган]] болды.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]</div>

ArystanbekBot