https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%8D%D0%B4%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80Топты тетраэдрлік силикаттар - Түзету тарихы2026-04-20T03:11:41ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%8D%D0%B4%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80&diff=45277&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:25:29Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%8D%D0%B4%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80&diff=45276&oldid=prevArystanbekBot: /* Үш тетраэдрлік сакиналы силикаттар */clean up, replaced: түрады → тұрады using AWB2016-02-25T11:40:23Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Үш тетраэдрлік сакиналы силикаттар: </span>clean up, replaced: түрады → тұрады using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>==Қоспақты тетраэдрлік силикаттар (пиросиликаттар)==<br />
[[Тортвейтит]] — (Sc, V)2[Si207 ]. Кейде оның қоспасында<br />
едәуір мөлшерде [[Zr]] және [[Аl]] болады. [[Моноклиндік сингония]]сы<br />
сирек. Тортвейтит сұрғылт жасыл немесе қара түсті призмалык<br />
кристалдар түрінде кездеседі. [[Рентген]] сәулесімен жақ сы зерттелген Si<sub>2</sub> 0 7 группасы оттек иондарының октаэдрлік коршауында<br />
жатушы [[Sc]] иондарымен қабатталып байланысқан. Қоспақтары<br />
(110) бойынша білінеді.<br />
Оптикалық солақай, 2и = 65°, = 1,809, [[Nm]]= 1,793, Np= 1,756.<br />
[[Плеохроизмы]] күшті: N р бойында жасыл, [[Мт]] және А бойында қоныр сары болады. Қаттылығы 6—7. Жымдастығы призмалық . Меншікті салмағы 3,57.<br />
Тортвейтит пегматиттерде кездеседі. Практикалық маңызы<br />
жоқ .<br />
[[Каламин]] —Zn<sub>4</sub> [ Si<sub>2</sub>0<sub>7</sub> ] (0H) <sub>2</sub> • Н<sub>2</sub>0 . Синонимы: [[гемиморфит]] —кремний қышқылды мырыш. Латынша каламин— «майқамыс» (тростник) деген сөз. Орыс әдебиетінде [[галмей]] деп аталады.<br />
Химиялык кұрамы: ZnO 67,5%, Si0<sub>2</sub> 25%, Сингониясы ромбылық ; ромб-пирамида формасында. [[Кристалдар]]ы өте ұсақ . Таблетка сияқты кристалдары тек қуыстарда<br />
кездеседі. Кристалдарының түсі өңсіз. Тығыз массалары ақ немесе<br />
сұр түсті болады, кебінесе сарғыш, коңыр, жасыл және көгілдір<br />
түстері де байқалады. Жылтырлығы шыны тәріздес.<br />
Оптикалық оңқай, 2и = 46°, Ng = 1,636, Nт = 1,617, Np = 1,614.<br />
Қаттылығы 4—5. Жымдастығы екі бағытта: (110) бойында<br />
анық білінеді, (101) бойында жетілмеген. Меншікті салмағы<br />
3,4—3,5.<br />
Жаратылысы. Каламин қорғасын-мырыш сульфидті кенде-<br />
рінің бетінде табиғи өзгеру-тотықтану зоналарында пайда болады.<br />
Практикалық маңызы. Каламин негізгі мырыш рудасы болып<br />
табылады. Кендері. [[КСРО]]-да [[Шығыс Байкал]] сыртындағы кендердің бір<br />
қатарында:[[Тайнинск]], [[Трехсвятительск]] және баскаларында каламин зерттеліп анықталған. Сонымен қатар онын<br />
кені [[Орталық Қазақстан]]да да (Ақжалда, Қызыл.еспеде, Гүлшатта) байқалған. Каламин Қаратаудағы, Алтайдағы полиметалл кендерінде де кездеседі.<br />
<br />
==Үш тетраэдрлік сакиналы силикаттар==<br />
Бенитоит — BaTi[Si309]. Сингониясы тригондық; дитригондипирамидалық . Кристалдык структурасы кремнезем-оттекті<br />
тетраэдрдің бір-бірімен байланыскан үш сақинасынан тұрады.<br />
Кристалдық бейнесі пирамида немесе таблетка сияқты. Түсі<br />
көгілдір, ікөк, 'қызыл, кейде бір кристалдың өзінде де ол түс<br />
өзгеріп тұрады. Жылтырлығы шыны тәріздес.<br />
Оптикалық бір осьті, оңқай, N g= 1,804, Nm= 1,757.<br />
Өте сирек кездесетін минерал.<br />
==Алты тетраэдрлік сақиналы силикаттар==<br />
Берилл —ВезА12. Бұл — жер кыртысындағы бериллийі бар минералдың өте көп таралғандарының бірі.<br />
Химиялык, құрамы: ВеО 14,1%, А12<br />
03 19,0%, Si02<br />
66,9%.<br />
Кейде сілтілердің (7%) қоспалары да кездеседі.<br />
Сингониясы гексагондық; дигексагон-дипирамида формасында.<br />
Кристалдық бейнесі әдемі призма, бағана тәрізді болады.<br />
Берилл әдетте жеке кристалл түрінде кездеседі, кейде друзаланып біріккен түрі де болады. Оның сояуланған түтас масса агрегат түріндегісі өте сирек байқалады.<br />
Берилл көбінесе жасылсымақ ақ , сары, сарғыш жасыл, көгілдір, ашық жасыл, кейде ал қызыл түстерге боялған. Түссіз<br />
және мөлдір түрлері де болады. Түстеріне қарай берилл мынадай түрлерге бөлінеді: 1) [[изумруд]]—қою боялған сүйкімді<br />
ашық жасыл түсті түрі; 2) [[аквамарин]] — мөлдір түр, көкшіл<br />
көгілдір бояулы, аты латынның аквасу, марр — теңіз деген<br />
сөзінеи алынған 3) [[воробьевит]] — ал қызыл<br />
түсті түрі ([[цезийі]] бар), орыс минералогы В. И. [[Воробьевтың]]<br />
құрметіне осылай аталған; 4) [[гелиодор]] — еары мөлдір түрі<br />
(аз мөлшерде темір тотығы бар). Жылтырлығы шыны тәріздес.<br />
Оптикалық бір осыі, солақай, N т =1,568—1,602, Nр = 1,564-1,595. Сыну және қосарланып сыну көрсеткіштері сілтілердің<br />
құрамдары кәбейген сайын өсіп отырады.<br />
Қаттылығы 7,5—8. Морт сынғыш. Жымдастығы призма және<br />
пинакоид бойлықтарында анық жетілмеген. Сынған орны тегіс<br />
омес, бүжыр болады. Меншікті салмағы 2,63—2,91, ол сілті көбсйген сайын өсе береді. Балқ у температурасы 1450°-қа жақын.<br />
Жаратылысы. Берилл көбінесе қышқыл интрузивтік жыныстардың арасындағы пегматиттік желілерде немесе интрузивтік<br />
бүйір жыныстардыц арасындағы химиялық алмасу және метасомотикалық жағдайда құралады. Сонымен қатар берилл пневматолиттік процестермен өзгерілген граниттерде — грейзендерде, кейде ішінде ұшпалы компоненттері бар минералдар<br />
парагенезисте байқалады.<br />
Практикалық маңызы. Изумрудтың және аквамариннің әдемі боялған мөлдір түрлері зергер ісіне қолданылады. Берилл<br />
рудасынан бериллий ажыратып алынады. Ол — жеңіл металл,<br />
меншікті салмағы алюминийдікінен 1,5 есе аз. Бериллийді алюминиймен, магниймен қосып балқытса, ол самолет құрылысына<br />
аса қажетті, әрі жеңіл, әрі берік іқорытпа болып шығады. Бериллий тұздары әр түрлі өнеркәсіп бөлімдеріне және медицинада<br />
пайдаланылады.<br />
Басты кендері. Берилл кені [[АҚШ]]-та, [[Колумбия]]да ([[Оңтүстік Америка]]) және [[Оңтүстік Африка]]да, изумруд кені [[Египет]]те, [[Қызыл теңіз]] жағасындағы [[Цабара]] тауларында, тақтатастардыц<br />
ішінде кездеседі. [[Алтай]]да, [[Қиыр Шығыс]]та<br />
кездеседі.<br />
[[Турмалин]] -('(Na, Ca)(Mg, Al)<sub>6</sub> [Si6Al3B3(О, OH)30]. Бұл —<br />
[[бор-алюмосиликат]]. құрамы ете күрделі. Радикалдағы Al: В катынасы 3,5:2,5 тең. Аты сингалездің турмали деген сөзінен<br />
шық қан. Ол осы атақпен басқ а асыл тастармен бірге Цейлон<br />
аралынан 1703 жылы Голландияға әкелінген.<br />
Қаттылығы 7—7,5, меншікті салмағы 2,90—3,25.<br />
Сингониясы тригондық. Кристалдары әдетте созылыңқы бағана тәрізді келеді, кейде призмалық түрлері де кездеседі.Түсі жасыл, ал қызыл, қоңыр, қара кейде<br />
бір кристалдың өзі әр түрлі болады.<br />
Турмалиннің езғешеліктері: кристалдарының<br />
формасы призмалық тригон, жымдастығы жоқ<br />
(амфиболдар мен эпидоттан айырмашылығы) және<br />
қатты болады. Қараларынын, сынығы тас көмірдікіндей өзгеше келеді. Призмалық жақтарында тік<br />
штрих сызықтары бар. Кристалдары радиалдық-сәуле формасында.<br />
Огітикалық солақай, бір осьті, тек кейде екі осьті болады (2и = 5—24°), Nm =1,635—1,698, N р =<br />
= 1,614—1,658, [[плеохразмы]] өте күшті.<br />
Жаратылысы. Турмалин негізінде гранит жыныстарда ліәне пегматиттік желілерде, бұдан басқа тақта тастарда және контактылық жыныстарда кездеседі.<br />
Асыл тастар сияқты, турмалиннің әдемі бояулы мөлдір<br />
кристалдары қырланады. Оның таза және мөлдір кристалды бір<br />
тектес тастары (толқындардың ұзындығын тұрақтандыру үшін)<br />
радиотехникада, оптикада қолданылады.<br />
[[КСРО]]-дегі турмалин кендері [[Орал]]да (Свердловск қаласының солтүстік-шығ'ысындағы Алабашка, Мурзинка және Липовка деревняларында, Борщовочнып жотасында (ал қызыл және<br />
[[полихром]] [[турмалиндер]]), Карелияда (Шерлдар) бар.<br />
Турмалин құм мен құмтастардың ауыр фракциясында кианит сияқты кездеседі.<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<br />
<references/><br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Химия]]</div>ArystanbekBot