Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:10:40Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық

2015-10-19T04:23:08Z

Жаңа бет

[[Су]]ға лақтырылған тастың түскен [[жер]]інде [[пайда]] болады. Тас түскен жердегі су ығысады да, ол жерде ойыс пайда болады. Ойыс төңірегінде ығысқан су [[дөңгелек]] [[сақина]] пішінді өркеш түзеді. Бұл өркеш сол мезетте-ақ жан-жағына қарай кеңейе отырып, тастың түскен жерінен алыстай бастайды. Біріншіден кейін екінші, содан соң үшінші, т.с.с. [[өркеш]]тер пайда болады. Өркештер бір-бірінен [[ойыс]]тармен бөлшеді. Бұл процесс толқындық [[қозғалыс]] болып табылады. Мұндағы ең [[маңыз]]ды анықтап алатын жай — судың толқынмен бірге ығыспайтыны. Егер сол толқын бетіне суда қалқып жүретін кез келген денені (қалтқы, [[ойыншық]] [[қайық]], тал қабығы, т. б.) тастасақ, онда олардың [[жағалау]]ға жақындамайтынын, тек сол толқынның еркештеріне келгенде көтеріліп, ойыстарына келгенде төмен түсіп, тербеліп қана тұратынын байқауға болады.

''Тербелістің ортада таралу процесін'' '''толқындық қозғалыс''' ''деп, ал өзара байланысып тербелетін материялық нүктелер жиынтығын'' '''толқын''' ''деп
атайды.'' Тербеліс таралған кезде энергия қоршаған ортаға беріледі, сондықтан үздіксіз толқын таралу үшін сол серпімді ортада орналасқан
тербеліс көзі болу керек.
Толқындық қозғалыс кезінде ''кеңістіктің бір аумағынан екінші аумағына бөлшектер емес энергия тасымалданады.''
Егер ортаның бір бөлшегі тербемелі қозғалыс күйіне келсе, онда дәл осы күйге сол жүйемен байланысқан барлық жүйенің де бөлшектері тербемелі
қозғалысқа келеді, бірақ уақыт бойынша кешігеді.

==[[Серіппе]]нің тербелісі процесі==
[[Серіппе]]нің тербелісі процесінде жіп бөлшегі (түсінуге оңай болу үшін оны біреу деп есептейік) тепе-теңдік күйінен шығып, серіппеге ілінген [[жүк]] сияқты жоғары-төмен қарай тербеле астайды. Жіптің осылай [[деформация]]лануы кезінде туындайтын серпімділік күші [[әрекет]]інен бірінші [[бөлшек]]тен кейін кезекпен жіптің келесі бөлшектері де тербеле бастайды. [[Жіп]]тің әрбір бөлшегі сәл кешеуілдеп жоғары-төмен ығысатын болады, яғни "өзінің" тепе-теңдік күйінің айналасында тербеледі. Бұл кешеуілдеу [[бөлшек]]тердің арасында серпімділік күштерінің пайда болуына қайсыбір [[уақыт]] қажет болуынан туындайды. Сондықтан жіптің келесі бөлшектері алдыңғысына қарағанда "кешігіңкірейді".

== Механикалық толқындар ==
[[Сурет:Simple harmonic motion animation.gif|нобай|Толқындық қозғалыс]]
Тербелістердің серпімді ортаның бір бөлшегінен екінші бір бөлшегіне таралу процесі '''механикалық толқын''' деп аталады.
Пайда болу табиғатына қарай толқындар ''механикалық'' және ''электромагниттік'' болып бөлінеді. Сол ортадағы нүктенің тербеліс бағытына қатысты және толқынның таралу бағытына байланысты толқындар ''көлденең'' және ''бойлық ( қума ) толқындар'' деп екіге бөлінеді.

===Көлденең толқындар===
''Бөлшектерінің тербелісі толқынның таралу бағытына перпендикуляр бағытта жүзеге асатын толқынды '''көлденең толқын''' деп айтады.''
Көлденең толқындар бір [[қабат]]тың екінші қабатқа қатысты ығысуы кезінде пайда болатын [[серпімділік]] күштері әрекетінен ғана туындайды. Мұндай [[қасиет]] тек қатты денелерге ғана тән. [[Сұйық]]тар мен [[газ]]дарда олардың аққыштығы салдарынан [[қабат]]тардың ығысуы кезінде серпімділік күштері пайда болмайды.

Алайда біз жоғарыда сұйық бетінде де көлденең толқындар пайда болуы мүмкін екенін қарастырдық. Бірақ олар [[серпімділік]] күші әрекетінен емес, [[Ауырлық күші|ауырлық]] және беттік керілу күштері әрекетінен туындайды, сондықтан да оларды кейде [[гравитация]]лық толқындар деп те атайды. [[Теңіз]] толқындары — тек дене бетін қамтитын толқындық қозғалыс мысалдарының бірі. Терендік артқан сайын толқулар тез өше бастайды.
Мұндай толқынды мектептегі толқындық машина көмегімен бақылау өте ыңғайлы, мұнда орта бөлшектерінің рөлін атқаратын кішкене шарлар вертикаль бойымен тербеледі, ал толқын ойыстарымен және өркештерімен кезектесе отырып, горизонталь бойымен ығысады.
Сондықтан да енді бізге суға лақтырылған тастың түскен жерінен тарайтын толқындар неліктен, мысалы, қалтқыны жағаға қарай итермейтіні де түсінікті болады. Қалтқының қозғалысы да оның астындағы су бөлшектерінің қозғалысы сияқты тек жоғары-төмен қарай секіріп, тербелмелі қозғалысқа түседі.

=== Бойлық ( қума ) толқындар ===
''Бөлшектерінің тербелісі толқынның таралуы бойында жүзеге асатын толқынды бойлық толқын деп атайды.''
Ортаның бөлшектерінің тербеліс бағыты толқындардың таралу бағытына сәйкес келсе толқындар бойлық деп аталады. Бойлық толқындар қатты, сұйық және газ тәрізді денелерде таралады.
Біз әр түрлі механикалық толқындарды байқаймыз. Олар дыбыс толқындары, ультрадыбыс, инфрадыбыс (ауаның серпімділігінен пайда болады), су бетіндегі толқындар (ауырлық күші, беттік керілу күші әрекетінен пайда болады) мен жер қабаттарының тербелісін туғызатын сейсмикалық толқындар.
[[Көлденең]] толқындардан басқа толқынның таралу [[бағыт]]ында тербелуі кезінде бойлық толқындар да болады. Бойлық толқындардың [[пайда]] болуын бір ұшы [[тірек]]ке бекітілген серіппенің көмегімен бақылайық. Егер серіппенің бос ұшы жағынан соғатын болсақ, онда [[серіппе]] бойымен сиреулер мен шоғырланулардан тұратын [[толқын]] жүгіріп өтеді.

== Электромагниттік толқындар ==

''Ал '''электромагниттік толқындар''' - бір-бірімен байланысқан айнымалы электр және магнит өрістерінің кезекпен өзгеруі.'' Жиілігіне және толқын ұзындықтарына байланысты электромагниттік толқындарды мынадай жеті түрге бөледі:
1. Төменгі жиілікті сәуле шығару;

2. Радиотолқындар;

3. Инфрақызыл;

4. Көрінетін сәуле шығару;

5. Ультракүлгін сәуле шығару;

6. Рентген сәулелері;

7. Гамма-сәуле шығару.

Олардың табиғаты бірдей болғанымен қасиеттері әр түрлі.

== Толқындардың сипаттамалары ==

Толқындық қозғалыстарды сипаттау үшін екі физикалық шама - толқынның ұзындығы және таралу жылдамдығы енгізілген. Толқын [[Ұзындық|ұзындығын]] гректің λ әрпімен белгілейді. '''''Толқын ұзындығы''' — Т периодқа тең [[уақыт]] аралығында толқын таралатын арақашықтық.''
Басқаша айтқанда, толқын ұзындығы деп толқын ішіндегі бірдей қозғалатын және тепе-теңдік күйінен ауытқулары да бірдей болатын бір-біріне ең жақын жатқан екі нүктенің арақашықтығын айтамыз.
'''''Толқынның таралу жылдамдығы''' - тербелістің бірлік уақытында толқынның қандай қашықтыққа таралғанын көрсететін физикалық шама'', яғни

::ν=λ/Т

Механикалық толқын серпімді ортада таралатындықтан, оның таралу жылдамдығы ортаның [[қасиет]]іне [[байланыс]]ты. Толқынның бір ортадан екінші бір ортаға өтуі кезінде оның жылдамдығы өзгереді.

Ал Т тербеліс периоды ν тербеліс жиілігімен Т = 1/ν қатынасы арқылы байланысатындығын [[ес]]ке түсірсек, онда толқын [[Жылдамдық|жылдамдығы]]

::v=λν

[[Өрнек|өрнегімен]] анықталады.

<ref>Физика және астрономия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңд., толықт. 2-бас. / Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Токбергенова, Н. Бекбасар. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 240 бет, суретті. ISBN 9965-36-700-0</ref>
<ref>Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық. Өңд., толықт. 2-бас. / С. Тұяқбаев, Ш. Насохова, Б.Кронгарт, т.б. — Алматы: Мектеп, 2011. — 400 бет, суретті. ISBN 978 - 601 - 293 - 390 - 1</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]
[[Санат:Астрономия]]

{{Phys-stub}}

← Ескі түзетулер	18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Толқындық қозғалыс - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық