https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81Толымды ұйқас - Түзету тарихы2026-07-02T23:41:19ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81&diff=121684&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-06-26T06:38:12Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:38, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81&diff=121683&oldid=prevНұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Тасымалдануда... Санат:Қазақ әдебиеті → Санат:Қазақстан әдебиеті2015-04-24T13:44:52Z<p><a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/Cat-a-lot&action=edit&redlink=1" class="new" title="Уикипедия:Гаджеттер/Cat-a-lot (мұндай бет жоқ)">Cat-a-lot</a>: Тасымалдануда... <a href="/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96" title="Санат:Қазақ әдебиеті">Санат:Қазақ әдебиеті</a> → <a href="/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96" title="Санат:Қазақстан әдебиеті">Санат:Қазақстан әдебиеті</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Толымды ұйқас''' - өзара үйлесетін сөздердегі сәйкес [[Дауысты дыбыстар|дауысты]] және [[дауыссыз дыбыстар]] <br />
түгелдей үндестігі жағынан дәлме-дәліне өте жақын келетін толық үн,<br />
[[ұйқас]]. Осындай ұйқасты толымды<br />
ұйқас деп, ал ұйқас үйлес сөздердегі сәйкес дыбыстар дәлме-дәл<br />
бірыңғай келмей, үндестігі жағына<br />
алшақтау келсе, ол толымсыз ұйқас<br />
деп аталып, қазақ өлеңінің ұйқас<br />
сапалық тұрғыдан негізгі екі түрге бөлінеді. <br />
<br>"Тыныштық, жыр үні,<br />
<br>Тамылжып оймен тілдескен, <br />
<br>Сен нәзік, бейне жел лебі, <br />
<br>Сен нәзік, гүлдей түнде өскен.(Т.Жароков)<br />
<br>Осындағы ''тілдескен - түнде өскен'' толымды ұйқас болса, aл<br />
''жыр үні - жел лебі'' толымсыз ұйқасқа жатады. Ұйқасты дыбыстық<br />
құрылымына, үндестік сапасына<br />
қарай ажырату басқа халықтардың<br />
өлең құрылысында да кездесетін<br />
құбылыс. Мысалы, [[орыс поэзиясы]]нда<br />
ұйқас дәлме-дәл және дәл емес немесе<br />
[[жұтаң ұйқас]] деп жіктеледі. [[Қазақ поэзиясының антологиясы|Қазақ поэзиясында]] тілдің табиғатына, <br />
қазақ тіліне тән үйлесімділік заңы<br />
([[сингорманизм]]) орайлас толымды ұйқас өте жиі қолданылады да,<br />
ал толымсыз, жұтаң ұйқастар сирек кездеседі. Толымды ұйқасты<br />
профессор Қ.Жұмалиев құрылым<br />
жағынан үндестігі екі буынды немесе үш буынды түгелдей қамтиды деп<br />
қараған. "Ұйқасатын сөздер соңғы<br />
екі буынның бастапқы дыбысынан<br />
басқа дыбыстарының дәлме-дәл<br />
ұйқасып келуі мүмкін (кейде екі<br />
буынның түгел ұйқасуы, тіпті үш<br />
буынның дыбыстары бірдей келуі<br />
де мүмкін). Бұл ұйқасты толымды<br />
ұйқас деп атаймыз"<ref>Қ.Жұмалиев Әдебиет теориясы, А., 1960</ref>. Әрине<br />
ұйқастың неғұрлым буын саны<br />
көбірек болса, үйлес сөздердің үндестік қуаты, әуезділігі, құлақы<br />
әсері арта түседі. Қазақ поэзиясында жиі қолданылатын төрт буынды ұйқастардан (''құздарының-мұздарының-ызғарының'')<br />
мұны анық байқаймыз. Ал, егер<br />
ұйқасқан сөздер бір буынды болса және [[дыбыс үндестігі]] дәлме-дәл<br />
толық болса, оны да толымды ұйқас<br />
дейміз. Ұйқасқан буындардың, сөздердің үйлестік жақындығы алдымен<br />
сәйкес дыбыстардың сөздің ішінде қай буында, буынның ішінде қай<br />
орында тұрғандығында үлкен мән<br />
бар. Ұйқастағы ең соңғы буынның<br />
үйлесетін буынмен үндестігі өте-<br />
мөте толық болуы шарт. Оның алдында өзіне сәйкес буынмен [[дыбыс үндестігі]] жағынан аздап болса<br />
да алшақтық, ал соңынан санағанда<br />
үшінші, әсіресе төртінші буында<br />
бірталай алшақтық болуы ықтимал.<br />
Алайда бүл ұйқастың дәлме-<br />
дәлдігіне, толымдылығына нұқсан<br />
келтіре алмайды: Мысалы: <br />
<br>"Мен көрдім сынық қанат көбелекті.<br />
<br>О да білер өмірді іздемекті." (Абай) <br />
<br>Мұндағы ''көбелекті -іздемекті'' деген<br />
сөздердің соңғы сәйкес буындары<br />
толық үйлесіп келетіндіктен, осы<br />
сөздердің басындағы буынның бірыңғай еместігі байқалмайды.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref><br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]</div>Нұрлан Рахымжанов