https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%BE 2026-04-18T14:41:45Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%BE&diff=76535&oldid=prev 2025-04-25T19:14:27Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%BE&diff=76534&oldid=prev 2016-03-10T05:36:14Z

<p>clean up, replaced: (англ.) → (ағылш.) using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{coord|display=title|16|33|17|S|68|40|23|W|type:landmark_region:BO}}<br /> [[Сурет:Tiahuanaco Sun port.jpg|thumb|[[Күн қақпасы]]]]<br /> [[Сурет:Puerta y escalinata del templo Kalasasaya Tiwanaku Bolivia.jpg|thumb|[[Каласасайя]] ғибадатханасының қақпасы мен баспалдағы]]<br /> [[Сурет:Tiwanaku1.jpg|thumb|Тиуанакодағы мүсін]]<br /> [[Сурет:Cronicadelperu.jpg|thumb|100px|left|Тиауанако қалдықтары жайлы алғашқы рет сиппатайтын ([[1553]]) «[[Перу хроникасы]]» кітабының бірінші бөлімі.]]<br /> [[Сурет:Tiwanaku5.jpg|thumb|Тиуанако]]<br /> '''Тиуанако''' немесе '''Тайпикала''' (кейде Тиауанако, Тиуанаку, Тиванако, {{lang-ay|Tiwanaku}}) — [[Боливия]]дағы көне қала орны, [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пастан]] 72 шақырым жерде [[Титикака]] көлінің шығыс жағалауы маңында.<br /> <br /> Қазба жұмыстары негізінде анықталғандай бұл қаладығы қоныс б.з.б.12000 жылдан біздің заманымызға дейін болған. II—IX ғасырларда Тиуанако — [[Анды|Орталық Анд]] аймағында ірі қала болған, — [[Пукина]] мемлекеті астанасы болған. Пукина тілінде Тайпикала деп аталған, яғни «әлем орталығы». Бұл уақытта қала 6 шаршы шақырымға жуық ауданды алып жатты, шамамен 40 мың тұрғыны болған. Шамамен 1180 жылы Пукинаны колья ([[аймара]]) тайпалары талғандағаннан кейін қала тұрғындары қаладан қашқан.<br /> <br /> == Тиуанако өркениеті==<br /> Тиуанако орталығы болған [[Пукина]] мемлекетінің өркениетін белгілеу үшін осы атты пайдаланады.Тиуанако өркениеті тілі белгісіз, ал тілі аты сақталмаған деп жиі айтылып жүр. Дегенмен ежелгі уақыттарда Тиуанако қуатты анд державасының астанасы болып онда [[пукина тілі]] кең тараған (қазір жойылған). Қазіргі ''Тиуанако'' сөзі — [[аймара]] (колья) тіліндегі бұрмаланған ''орталық тас''.<br /> <br /> Пукина мемлекеті өзінің гүлдену шағында (700—900 б. з.) Анд таулы аймақтарының басым бөлігінен Тынық мұхит жағалауына дейін созылған. Бұл аймақта қазіргі бірнеше мемлекеттер территориялары кіреді: [[Боливия]]ның таулы батыс өңірі, [[Перу]]дың оңтүстігі, [[Чили]]дің солтүстігі және солтүстік-батыс [[Аргентина]]. Тиуанаконың сауда және мәдени байланыстары Оңтүстік Американың басым бөлігіне тараған. Тиуанако тұрғындары Титикака көлі маңында орасан зор суландыру жүйесін салған.<br /> <br /> Тиуанако өркенеитінің төрт дәуірін ажыратады:<br /> <br /> * Құрылу: 1600 б.з.б.— 800 б.з.б.<br /> * Қаласыз: 800 б.з.б.. — 45 б.з.б.<br /> * Қлассикалық: 45 — 700 б.з.<br /> * Империялық: 700—1180 б.з.<br /> <br /> == Мемлекет құрыған соң ==<br /> <br /> Тиуанако мәдениетінің жалғастырушысы [[Мольо (мәдениет)|Мольо]] болған, артефакттар бойынша өте ұқсас, бірақ олар пирамада салмаған.<br /> <br /> [[Пукина]] мемлекеті өшкен соң, Тиуанако, оның маңызды орталығы, [[Инка|инктер]] мифологиясынд амаңызды рөлін жалғастыра берген. Олар Тиуанако олардың алғашқы билеушілері — [[инктер сапасы]] [[Манко Капак]] пен оның қарындасы әрі жұбайы [[Мама Окльо]] шыққан жері деп есептеген. Бұл тарихи инктердің Тиуанако аймағынан шыққандығын куәландырса керек (яғни [[Тауантинсуйу]] мемлекеті ақсүйектерімен қандық туыста болғандығы) .<br /> <br /> Тиуанако сонымен қатар қазіргі [[Аймара (халық)|аймаралардың]] аңыз мен сенімдерінде үлкен орын алады.<br /> <br /> == Этникалық құрылымы ==<br /> <br /> Тиуанако мен [[Мольо]] мәдениеттерінің тілі [[пукина тілі]] әбден болуы мүмкін, бұл тілде сөйлегендер XVIII ғасырларда [[кечуа тілі]] мен [[испан тілі]]не ауысып кетті. Инктер империясы кезінде оны билеушілер өз халқы сөйлейтін кечуа емес, «капак сими» дейтін жасырын тілде ([[пукина тілі]] болуы мүмкін) сөйлеген.<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> {{Commons|Tiwanaku}}<br /> <br /> * [http://whc.unesco.org/en/list/567 Официальный сайт Всемирного наследия ЮНЕСКО. Тиуанако.]<br /> * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-bolivia.html#tiwanaku Всемирное наследие. Тиуанако. Каталог ссылок.]<br /> * [http://www.archaeology.org/interactive/tiwanaku/ О Тиуанако на сайте Archaeological Institute of America (ағылш.). Большая фотогалерея]<br /> <br /> {{Инки|nocat=1}}<br /> <br /> [[Санат:Көне қалалар]]<br /> [[Санат:Боливия тарихы]]<br /> [[Санат:Әлемдік мұра]]</div>

Sibom