Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:10:40Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық

2015-10-19T04:22:48Z

Жаңа бет

Механикалық тербелістердің физикалық [[процесс]] ретіндегі жалпы белгісі [[қозғалыс]]тың белгілі [[уақыт]] аралығында қайталанып отыруы болып табылады. '''''Дене қозғалысы толығымен қайталанып отыратын ең аз уақыт аралығын (интервалын) [[тербеліс]] периоды деп атайды.''''' Басқаша айтқанда, тербеліс периоды дегеніміз — бір толық тербеліс жасауға кеткен уақыт. Тербеліс периоды [[секунд]]пен (с) өлшенеді және оны Т әрпімен белгілейді.

Дене қайсыбір [[нүкте]]ден шығып, сол нүктеге қайта оралғандағы [[қозғалыс]] процесі бір циклді береді. Мысалы, дененің [[шеңбер]] бойымен бір айналым жасауын бір [[цикл]] дейміз.

'''''Бірлік уақыт ішіндегі тербелістер саны [[тербеліс жиілігі]] деп аталады.'''''

Жиіліктің гректің v әрпімен белгіленетінін сендер білесіңдер. Тербелмелі қозғалыс жиілігінің [[өлшем]] бірлігіне 1 с ішінде толық бір тербеліс жасайтындай тербелістің жиілігі алынады. Бұл [[бірлік]] неміс [[ғалым]]ы [[Генрих Герц]]тің құрметіне ''герц'' (Гц) деп аталған:

::1 Гц = 1 с-1

[[Тәжірибе]]де килогерц (кГц), мегагерц (МГц) сияқты еселік [[бірлік]]тер
пайдаланылады.

Егер дене t с ішінде n тербеліс жасаса, онда ν тербеліс жиілігі ν = n/t болады, ал Т тербеліс периоды Т = t/n. Тербеліс периоды мен тербеліс жиілігі арасында қарапайым [[байланыс]]тың бар екені [[жиілік]] периодқа кері [[шама]], ал период жиілікке кері шама:

::ν=1/T, T=1/ν

Тербелмелі [[қозғалыс]]ты сипаттайтын келесі бір негізгі шама — [[амплитуда]]. Тербеліс амплитпудасы деп дененің тепе теңдік күйінен ең үлкен [[ығысу]]ының мәнін айтады. Амплитуда А әрпімен белгіленеді, яғни A = хmax.

Қозғалыстың басқа түрлері сияқты тербелмелі қозғалысты да жылдамдық және үдеу арқылы сипаттауға болады. Алайда тербелмелі [[қозғалыс]] кезінде бұл [[шама]]лар нүктеден-нүктеге өткен сайын өзгеріп отырады. Мысалы, тербеліп тұрған дененің [[Жылдамдық|жылдамдығы]] тепе-теңдік күйінен ең үлкен ауытқу нүктесінде (xmax = А және хmax = -А болғанда) нөлге тең, ол нүктелерде дене тоқтайды да, қарама-қарсы [[бағыт]]та қозғала бастайды. Ал дене тепе-теңдік күйінен өткен (х=0) кезде оның жылдамдығы ең үлкен [[мән]]ге ие
болады. Үдеу керісінше дене тепе-теңдік күйінен еткенде нөлге тең болады. Өйткені бұл [[нүкте]]де күш нөлге тең. Тепе-теңдік күйінен ен үлкен ауытқуға сәйкес келетін нүктелерде (хmax = A
және xmax = -А болғанда) үдеудің шамасы ең үлкен мәнге жетеді, себебі бұл нүктелерде серпімділік күші ең үлкен мәнге ие. Сөйтіп, тербелмелі қозғалыс кезіндегі [[жылдамдық]] пен үдеу периодты түрде өзгеріп отырады, яғни әрбір Т период өткен сайын жылдамдық және үдеу [[вектор]]ларының бағыты мен модулі қайталанады.

Механикалық тербелістер кезіндегі дене қозғалысының сипаттамалары туралы көрнекі түсінік қалыптасуы үшін мынадай тәжірибе жасауға болады. [[Серіппе]]ге ілінген жүкке бояуға батырылған қылқаламды бекітіп, оның алдына [[қылқалам]]ның ұшы тиіп тұратындай етіп ақ қағаз [[парақ|парағын]] ұстаймыз. Жүк [[тербеліс]] жасаған кезде қағазды тұрақты жылдамдықпен горизонталь бағытта жылжытамыз. Сонда қылқалам [[қағаз]] бетінде үздіксіз [[сызық]]
түрінде із қалдырады.

Егер жүктің тербелісін тоқтатып, оны тепе-теңдік күйіне келтірсек, содан кейін парақты қайтадан қылқалам ұшының алдында горизонталь [[бағыт]]та қайта жылжытсақ, онда қағаз бетінде түзу горизонталь сызық түрінде із қалады. Егер осы түзуді абсциссалар осі ретінде алсақ, онда абсциссалар осінің бойьша [[қағаз]] парағының бірқалыпты [[қозғалыс]]ы басталған [[мезет]]тен бері өткен [[уақыт]]ты салуға болады, ал жүк тербелген кезде парақ бетінде қалған із тербелістегі жүктің х [[координат]]асының t уақытқа [[Тәуелділік|тәуелділігінің]] графигін береді.<ref>Физика және астрономия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңд., толыкт. 2-бас. / Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Токбергенова, Н. Бекбасар. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 240 бет, суретті. ISBN 9965-36-700-0</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]
[[Санат:Астрономия]]

{{Phys-stub}}

← Ескі түзетулер	18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Тербелмелі қозғалыс сипаттайтын негізгі шамалар - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық