Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:10:40Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық

2015-10-19T04:23:36Z

Жаңа бет

'''Тербелмелі қозғалыс''' — қалпына келтіруші күш әсер етіп түрғандағы қозғалыс.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:
Машинажасау. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6</ref>

Күнделікті [[өмір]]де біз тербелмелі [[қозғалыс]]тар немесе жай ғана тербелістер деп аталатын қозғалыстармен жиі ұшырасамыз. Мәселен, [[жел]] соққан кезде талдың [[бұтақ]]тары тербеледі, бір шеті қысқышқа бекілген металл пластинаны майыстырып тұрып жібере салca, ол да [[тербеліс]]ке түседі. Сол сияқты вертикаль күиінен ауытқыған өткеншек, [[бесік]], [[қабырға]] [[сағат]]ының маятнигі, серілпеге ілінген [[жүк]], [[домбыра]] шегі, таразының тілі және т.б. тербеледі.

Бұл қозғалыстардың [[Ұқсастық|ұқсастығы]] сол, олардың барлығы қайталанып отыратынымен сипатталады: қандай да бір [[уақыт]] еткен соң, тербеліп тұрған [[дене]] бастапқы орнына үнемі қайта оралады.

Демек, тербелмелі қозғалысқа периодтылық тән. Қозғалыстың периодтылығы белгілі бір уақыт өткен соң дене орнының, яғни оның [[координата]]сының дел немесе [[шама]]мен дәл қайталанып отыратынын білдіреді.

Сонымен, [[механика]]да тербелістер деп дененің бірдей [[уақыт]] аралығындағы дәлме-дәл немесе жуықтап қайталанып отыратын қозғалысын айтады.

Мәселен, [[планета]]лардың, [[Жер]]дің жасанды серіктерінің [[орбита]] бойымен қозғалысы, сол сияқты [[сағат]] тілі ұшының, ұнтаспа дискілерінің қозғалысы тербелмелі қозғалыс тәрізді
периодты болып табылады.

Дене қозғалысының сипаты бастапқы [[шарт]]тар мен [[әрекет]] етуші күшке тәуелді болады. Тербелмелі қозғалыс жасауы үшін денеге әрекет етуші [[күш]]тер қандай шарттарды [[қанағат]]тандыруы керек екенін қарастырайық. Тұрғы қысқышына [[болат]] серіппенің бір ұшын бекітіп, оның екінші ұшына [[жүк]] ілеміз. Жүкке әрекет ететін Fa [[ауырлық күші]] мен Fс [[серпімділік күші]] модульдері жағынан тең, ал бағыттары қарама-қарсы болған [[жағдай]]да жүк тыныштық күйде болады:

::F=Fc+Fa=0

Дененің оған [[әрекет]] етуші күштер векторларының қосындысы нөлге тең болған кездегі күйін тепе-теңдік күй деп атайды. Жүкті тепе-теңдік күйден шығарып төмен ығыстырғанда, серіппе [[деформация]]сының ұлғаюы салдарынан Fc [[серпімділік күші]] артады, ал Fa ауырлық күші өзгеріссіз қалады. Бұл күштерге теңәрекетті F күші тепе-теңдік [[күй]]ге қарай жоғары бағытталған.

Егер [[жүк]]ті тепе-теңдік күйден жоғары көтеріп, сонан соң жібере салса, онда ол төмен қарай бағытталған F теңәрекетті күшінің әрекетінен тепе-теңдік күйге дейін үдей қозғалады. Тепе-теңдік күйден өткеннен кейін F теңәрекетті [[күш]] жоғары бағытталады да, жүкті тежейді, а [[үдеу]] векторы бағытын қарама-қарсы жаққа өзгертеді. Ең төменгі [[нүкте]]де жүк тоқтайды да, жоғары қарай үдеумен қозғалып, тепе-теңдік күйіне жетеді. Содан соң одан етіп, үдеумен төмен қарай қозғала бастайды. Осылайша [[процесс]] периодты түрде қайталанады. Мұндағы теңәрекетті күш жүкті [[траектория]]ның кез келген нүктесінде тепе-теңдік күйге бағыттап отырады. Сөйтіп, [[серіппе]]ге ілінген жүкті бастапқы тепе-теңдік күйіне қайтарушы F күші сығылған немесе созылған серіппенің серпімділік күші болып табылады. Ол дененің тепе-тендік күйден ауытқу [[шама]]сына тәуелді.

Дененің тепе-теңдік күйден ауытқуын ығысу деп атайды. Ығысуды х [[әріп|әрпімен]] белгілейді. [[Гук заңы]] бойынша серпімділік күші ығысуға пропорционал және ол мынаған тең:

::F=-kx

Ығысуға пропорционал және оған қарама-қарсы бағытталған күштің [[әрекет]]інен болатын механикалық тербелістер гармоникалық тербелістер деп аталады.

Сөйтіп, тербелмелі қозғалыс [[пайда]] болуы үшін мына шарттар орындалуы қажет: біріншіден, денені тепе-теңдік қалпынан шығарған кезде оны бастапқы күйіне қайтаратын [[күш]] болуы керек. Біз қарастырған мысалда жүкті жоғарғы не төменгі шеткі нүктелерде тепе-теңдік [[қалып]]ка қарай бағыттайтын серпімділік күші болып табылады. Екіншіден, үйкеліс мейлінше аз болуы керек. Өйткені үйкеліс әр [[уақыт]]та қозғалысқа қарама-қарсы бағытталатындықтан, ол тербелістің өшуіне [[себеп]]ші болады.<ref>Физика және астрономия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңд., толыкт. 2-бас. / Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Токбергенова, Н. Бекбасар. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 240 бет, суретті. ISBN 9965-36-700-0</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]
[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Техника]]
[[Санат:Машинажасау]]

{{Phys-stub}}

← Ескі түзетулер	18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Тербелмелі қозғалыс - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық