https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96Теориялық негіздері - Түзету тарихы2026-04-19T17:57:36ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=38375&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:14:43Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=38374&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-06-14T03:49:42Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Теориялық негіздері'''. Тым шапшаң қозғалыстағы бөлшектердің, атап айтқанда, [[электрон]]дардың ағымы нысанаға тигенде атомдардың қозуын, яғни [[ион]]дануын туғызады (газ тәріздес күйде болсын немесе сұйық, қатты<br />
зат күйінде болсын). Егер осындай жылдамдықтағы электронның<br />
энергиясы жеткілікті болса, онда соққылануға душар болған зат<br />
атомының ішкі К, L және М қабықшасынан электрондардың ыршып шығуы жүреді. Мұндағы босап қалған орындарға жоғары энергетикалық деңгейден электрондар ауысып түседі, бұл өзіне тән сипаттық<br />
қасиеті бар құбылыс - рентген сәуле шығарумен қосарлана жүреді.<br />
Мұны [[Рентген]] алғаш Х-сәуле деп атаған, бертін келе ол рентген<br />
сәуле шығару делініп кетті. Сонымен қатар электрондардың нысана<br />
электрондарымен бірнеше қайтара әрекеттесуінен жоғалтқан энергиясы бөгелісті сәуле шығару деп аталатын үздіксіз спектрі бар<br />
рентген сәуле шығару энергиясына түрленеді. Рентген сәуле шығарудың үздіксіз спектрі ең қыска толқын ұзындығымен шектелген, ол<br />
мына катынаспен анықталады:<br />
<br />
<center>'''λ<sub>мин</sub>=h*c/v<sub>e</sub>=1240/v<sub>e</sub>'''</center><br />
<br />
мұндағы v<sub>e</sub>- рентген түтіктегі үдетуші [[потенциал]].<br />
Сонымен, сипаттауыш сәуле шығару сызықтарымен негізгі түс<br />
(фон) беретін эмиссионды рентген спектрі пайда болады.<br />
Сипаттауыш сәуле шығару сондай-ақ атомдардың ішкі электрондарын айдап шығаруға жеткілікті энергиясы бар электромагниттік сәуле шығарумен нысананы соққылағанда байқалады. Бұл кезде<br />
үздіксіз спектрдің сәуле шығаруы болмайды. Осылай алынған сипаттауыш спектр [[флуоресцент]]тік (екінші реттік) спектр деп аталады.<br />
Электрондардың жоғары энергетикалық деңгейден К- немесе L-<br />
денгейге ауысуы әр кезде сипаттауыш сәуле шығарумен қосарласа<br />
жүре бермейтінін осы тұста ескерте кеткеніміз жөн. Сәуле шығарусыз да ауысу болуы мүмкін, бұл жағдайда энергия сыртқы электрондарды атомнан жұлып шығара отырып, электрон қабықшасын қайта<br />
құруға жұмсалады. Бұл құбылыс Оже эффектісі деп, ал бөлініп<br />
алынған электрондар Оже электрондары деп аталады. Оже эффектісінің пайда болу ықтималдығы көбіне өте жоғары болып келеді.<br />
Жеңіл элементтерде ол рентген сәуле шығару ықтималдығынан көп.<br />
Бұл жеңіл элементтерге талдау жүргізуді қиындатады. Осындай<br />
эффектіні электрондық Оже-спектроскопиясында пайдаланады.<br />
Жоғары энергиямен үдетілген электрондар мен ү-кванттар<br />
(рентген сәулелері), көбіне [[ядро]] маңайындағы электрондарға әсер<br />
етеді, мысалы, К-электрондарды ұшырып шығара отырып, орнына<br />
£-немесе М-қабықшасындағы электрондардың ауысуы мүмкін. Ішкі<br />
қабықшаның электрондарының күйі атомның химиялық күйіне<br />
тәуелсіз (I және II периодтағы жеңіл элементтерден басқасы)<br />
болғандықтан, сипаттауыш рентген сәуле шығару да атомдардың<br />
физикалық-химиялық күшіне тәуелсіз болады. Сипаттауыш сәуле<br />
шығаруға сәйкес толқын ұзындықтары 1-103 нм аралығында болады.<br />
Зерттеу және талдау жұмыстарыпа 70-200 нм аралығындағы толқын<br />
ұзындықтары қолайлы.<br />
Әр түрлі деңгейлердегі L- және К- қабықшалары арасындағы<br />
ауысуға сәйкес келетін сәуле шығару сызықтарын К<sub>а1</sub>және К<sub>а2</sub> деп, ал М" - және К" -қабықшалары арасындағы рентген сәуле шығару сызықтарын Kg деп, М" -және қабықшалары арасындағыны L<sub>a</sub> деп белгілейді. Мұндағы соңғы сызықтар ауыр элементтерге тән, ал К<sub>а</sub><br />
сызықтары едәуір интенсивті келеді.<br />
Аналитикалық мақсат үшін рентген сәуле шығаруды пайдалану<br />
әр түрлі мәліметтер алу, таңдауы мен дәлдігі өте жоғары дәрежедегі<br />
затты текестіру, қоздырылған үлгідегі түрлі элементтерді анықтау<br />
және мөлшерлік талдау үшін қолданылады.<br />
Рентген сәулелері де ұзын толқынды электромагниттік сәуле<br />
шығару сияқты затқа сіңіріледі, сөйтіп жарық сіңірудің ортақ заңына<br />
бағынады:<br />
<br />
<center> '''І/І<sub>о</sub>=10<sup>-μ *Р*1</sup>'''</center><br />
<br />
мұндағы (μ- массалық сіңіру көрсеткіші, 1 - қабат қалыңдығы, р -<br />
зат тығыздығы.<br />
Массалық сініру көрсеткіші элементтің атомдық рет санына (z),<br />
түскен сәуленің толқын ұзындығына тәуелді. Қатынас былай<br />
жазылады:'''<br />
<br />
<center>'''μ=X*Z<sup>3</sup>* λ<sup>3</sup>'''</center><br />
<br />
Егер сіңіретін зат тек бір ғана химиялық элементтен тұратын<br />
болса, онда тәжірибе кезінде алынған өрнек орынды:<br />
<br />
<center>'''μ=X*Z<sup>γ</sup>* λ<sup>0</sup>*N<sub>A</sub>/A<sub>B</sub>''' </center><br />
<br />
мұндағы Ав- осы элементтің атомдық массасы.<br />
<br />
n - дәреже көрсеткіші, оның мәні 2,5 мен 3 аралығында.<br />
X - шектеулі аралықта барлық элементтер үшін бір монде болатын<br />
тұрақты шама.<br />
Алынған lgμ-Ig λ координаты арқылы салынған графиктің<br />
ерекшелігі сол, мұнда К сіңірудің шекті шегі деп аталатын Ig λ, = 2,59<br />
(К = 387,1нм) тұсының үзілуі. Ұзын толқынды сәуле шығару<br />
энергиясы [[аргоннан]] к- электрондарын ұшырығы шығаруға жеткіліксіз, сондықтан да ол қысқа толқынды сәуле шығарудан гөрі нашар<br />
сіңіріледі. Аргоннан ауырлау болатын атомдар үшін L және<br />
М-электрондардың фотоэлектрлік ұшырып шығарылуына сәйкес<br />
үзіліс ұзын толқынды аймақта байқалады.<br />
Сондай-ақ сипаттауыш сәуле шығарудың жиілігін рентгендік<br />
терімдер арқылы көрсетуге болады:<br />
<br />
<center> '''V = T<sub>1</sub> - T<sub>2</sub>''' </center><br />
<br />
Ренттен спектріндегі сызықтардың интенсивтігі сәуле шығаратын атомдар санына, ауысу кезіндегі сәуле шығару ықтималдығына<br />
және тағы басқа да факторларға тәуелді.<br />
<br />
Бірдей толқын ұзындығындағы екі салыстырмалы спектрлік<br />
сызыктың интенсивтігі бойынша сенімді мәліметтер алынады.<br />
Талданылатын зат үлгісіндегі элемент концентрациясы мен сызық<br />
интенсивтігі арасындағы тура пропорционал тәуелділік айтарлықтай<br />
жиі және кең диапозонда байқалады.<br />
<br />
Рентген сәуле шығару [[спектроскопия]] әдісі оптикалық спектроскопиядан гөрі өзінің табиғаты тұрғысынан ядролық әдіске жақын.<br />
Электромагниттік сәуле шығару спектріндегі рентген сәулелері<br />
10<sup>6</sup> -дан 10 нм дейінгі аймақта болады, ал тәжірибеде 10<sup>−2</sup> -ден 2 нм<br />
дейін қысқа (0,6-дан 124 кэВ дейінгі энергия аралығы) аралық<br />
қолданылады. Бұл диапозонды оптикалық спектроскопиядағы фотокөбейткішпен өлшеуге болмайды, сондықтан да оны ү- сәуле шығарудағы сияқты иондаушы тіркегіштер көмегімен өлшейді. Соңғы<br />
кезде толқын ұзындығына байланысты дисперсиға негізделген<br />
спектрометрияның жиі қолдануына қарамастан, көп арналы талдағыштары бар, энергия бойынша дисперсиялык сәуле шығаруға<br />
негізделген өлшеу құралдары көптеп пайдаланылуда.<ref>Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық . II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Аналитикалық химия]]<br />
[[Санат:Химия]]<br />
[[Санат:Ғылым]]</div>ArystanbekBot