https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8FТеория - Түзету тарихы2026-04-18T07:49:48ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F&diff=44073&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:25:05Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F&diff=44072&oldid=prevНұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Материалдар2016-04-06T11:19:55Z<p><a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/Cat-a-lot&action=edit&redlink=1" class="new" title="Уикипедия:Гаджеттер/Cat-a-lot (мұндай бет жоқ)">Cat-a-lot</a>: Аласталуда... <a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80&action=edit&redlink=1" class="new" title="Санат:Материалдар (мұндай бет жоқ)">Санат:Материалдар</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[File:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]]<br />
<p style="text-indent: 25px;"> '''''Теория''''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау)– белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық принциптер мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе болжамдық, тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе.<br />
<br />
<p style="text-indent: 25px;"> Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі.<br />
[[File:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]]<br />
<br />
<p style="text-indent: 25px;"> Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны.<br />
<br />
<p style="text-indent: 25px;"> Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды.<br />
<br />
<p style="text-indent: 25px;"> Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр.<br />
<br />
<p style="text-indent: 25px;"> '''Теория''' (Theory) - білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы (Теория авто-матов; automata theory) — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы (Теория алгоритмов; algorithm theory) — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. <br />
Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. <br />
Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы (Теория информации; information theory) — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2</ref><br />
<br />
===Беріктіктің бірінші теориясы===<br />
<p style="text-indent: 25px;"> '''''Беріктіктің бірінші теориясы.''''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ<sub>max</sub>=σ<sub>1</sub><σ<sub>0</sub>'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ<sub>0</sub>'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. <br />
===Беріктіктің екінші теориясы===<br />
<p style="text-indent: 25px;"> '''''Беріктіктің екінші теориясы.''''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ<sub>есеп</sub>=σ-μ(σ<sub>2</sub>+σ<sub>3</sub>)≤σ<sub>0</sub>'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс.<br />
<br />
===Беріктіктің үшінші теориясы===<br />
<p style="text-indent: 25px;"> '''''Беріктіктің үшінші теориясы.''''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ<sub>есеп</sub> = √(σ<sub>z</sub>-σ<sub>y</sub>)2+4t<sup>2</sup><sub>zy</sub>≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. <br />
===Беріктіктің энергетикалық теориясы===<br />
<p style="text-indent: 25px;"> '''''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ<sup>2</sup><sub>1</sub>+σ<sup>2</sup><sub>2</sub>+σ<sup>2</sup><sub>3</sub> + 2μ(σ<sub>1</sub>σ<sub>2</sub>+σ<sub>2</sub>σ<sub>3</sub>+σ<sub>3</sub>σ<sub>1</sub>)≤σ жазық кернеулік күйде: σ<sub>есеп</sub>=√((σ<sub>z</sub>+σ<sub>y</sub>)/2)2 + 3((σ<sub>z</sub>-σ<sub>y</sub>)/2)2 + 3t<sup>2</sup><sub>zy</sub> ≤[σ]<br />
<p style="text-indent: 25px;">Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.<br />
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref></p><br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
==Сыртқы сілтемелер:==<br />
[http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы]<br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Ақпараттану]]<br />
[[Санат:Компьютерлік техника]]<br />
<br />
[[Санат:Материалдар механикасы терминдері]]<br />
[[Санат:Математика]]<br />
[[Санат:Теорема]]</div>Нұрлан Рахымжанов