Moderator: 1 түзету

2026-07-12T18:56:19Z

1 түзету

Moderator: 1 түзету

2026-06-26T06:25:44Z

1 түзету

Moderator: 1 түзету

2026-06-26T06:25:28Z

1 түзету

Arystanbek: + Санат:Еуропа елордалары,Санат:Грузия аймақтары,Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер,Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар ([[Уи

2026-02-13T08:00:53Z

+ Санат:Еуропа елордалары,Санат:Грузия аймақтары,Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер,Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар ([[Уи

Arystanbek: + Санат:Еуропа елордалары,Санат:Грузия аймақтары,Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер,Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар ([[Уи

2026-02-13T08:00:53Z

Arystanbek: + Санат:Еуропа елордалары,Санат:Грузия аймақтары,Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер,Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар ([[Уи

2026-02-13T08:00:53Z

Жаңа бет

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Тбилиси
|шынайы атауы = {{lang-ka|თბილისი}}
|сурет = Tbilisi collage.png
|жағдайы = Астана
|ел = Грузия
|елтаңба = Tbilisi_City_Seal.svg
|ту = Flag_of_Tbilisi.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 120
|ту ені = 150
|lat_dir = |lat_deg = 41|lat_min = 43|lat_sec = 0
|lon_dir = |lon_deg = 44|lon_min = 48|lon_sec = 0
|CoordAddon = type:city(1250000)_region:GE
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = [[Кахабер Карлович Каладзе|Каха Каладзе]] <ref>[http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en Тбилиси қаласының мәрінін ресми сайты]</ref>
|құрылған уақыты = 455<ref>[http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf კონსპექტი საქართველოს ისტორიიდან შედგენილი ა. ქუთათელაძისგან]. რვეული I. თბილისი, სტამბა წიგნების გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობისა, 1900. გვერდი 38.</ref>
|алғашқы дерек = [[379 жыл ]]<ref>[http://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/87622 მოსე ჯანაშვილი "საქართველოს საქართველოს დედა-ქალაქი ტფილისი"]. ქუთაისი, ღამბაშიძის სტამბა, 1899. გვერდი 8.</ref>
|бұрынғы атаулары = 1936 жылға дейін — Тифлис
|статус алуы =
|жер аумағы = 720
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 100
|климаты =
|ресми тілі = грузин
|тұрғыны = 1 083 800
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы = 1533
|шоғырлануы = 1 158 677
|ұлттық құрамы = грузиндер (89,9 %), армяндар (4,8 %), әзірбайжандар (1,4 %), орыстар (1,2 %), күрт-езидтер (1,0 %), осетиндер (0,4 %)<ref name="этн2014">[http://census.ge/files/results/english/17_Total%20population%20by%20regions%20and%20ethnicity.xls 2014 General Population Census Results — Total population by regions and ethnicity]{{ref-en}}</ref>
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = Тбилиситер
|уақыт белдеуі = +4
|DST =
|телефон коды = +995 32
|пошта индексі = 0100–0199
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = GEO
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Tbilisi
|сайты = http://www.tbilisi.gov.ge/
|сайт тілі = ge
|сайт тілі 2 = en
|add1n = Награды
|add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Тбилиси''' ({{lang-ka|თბილისი}}, {{Audio|Tbilisi.ogg|[ˌtbiˈliːsi]}} – «жылы қайнар») — [[Грузия]]ның астанасы және ірі қаласы. [[Мтквари]] ([[Кура]]) өзенінің бойында орналасқан. Тбилиси атауы алғашқы рет IV ғасырда айтылады, оның пайда болуын (груз. ტფილისი [Тпилиси]; тбили — «жылы») қалада жылы күкірт қайнарының пайда болуымен байланыстырады, [[1936]] жылға дейін [[орыс тілі]]нде [[грек әдебиеті]]нен<ref name="Поспелов">Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь, М., «Русские словари», 1998, с. 412 — ISBN 5-89216-029-7</ref>. енген Тифлис атауын қолданып келді. 1936 жылдың 20 тамызынан бастап ресми түрде атаудық ұлттық айтылуына жақын болатын, Тбилиси деп атау қабылданды.

Қала 726 км² аумақты құрайды және онда 108 24 00 тұрғын өмір сүреді.

Б.з.[[V ғасыр]]да Иберия патшасы [[Вахтанг Горгасали]] негізін қалаған және [[VІ ғасыр]]да астана болған Тбилиси Гүржістанның маңызды өндірістік, әлеуметтік, мәдени орталығы болып табылады. Қала, сол сияқты, ғаламдық энергетикалық және сауда-саттық жобалардың транзиттік орталығы болып табылады. [[Еуропа]] мен [[Азия]]ның қиылысында стратегиялық орналасу Тбилисиді бірнеше мәрте Кавказдағы әр алуан күштердің қақтығысына алып келді. Руставели атындағы кең алаңнан бастап, ертеректегі Ортағасырдағы [[Нарикала]] ауданының сақталған тар көшелерінен қаланың тарихын оның сәулет өнері арқылы тануға болады.

Қаланың тұрғылықты халқы әр алуан, тарихи Тбилиси әр түрлі ұлттар мен мәдениеттің, діннің және этникалық топтардың мекені болып табылады.Тбилисидің басым тұрғындары православ, [[Грузиндік Православ шіркеуі]]нің келушілері болғанымен, [[Абанотубани]] ежелгі ауданында [[Метехи]] шіркеуінен бірнеше жүз метрлік қашықтықта [[синагог]]тар, [[шіркеу]]лер, мешіттер бір-бірімен қатар салынған.

Тбилисиде бір халықаралық әуежай орналасқан. Әулие Үштік Кафедральді Соборы, Сиони, Метехи, Нарикала Кафедральді Соборы, Гүржістан парламентінің ғимараты, Руставели алаңы, Анчисхати, Мтацминда (Әулие тау)Тбилис операсы, Кашвети, Әлем Көпірі шіркеуі Тбилисидің ерекше туристік бағыттары болып саналады.

== Атауы ==

1936 жылға дейін қала орыс тілінде Тифлис, ал грузин тілінде ტფილისი ([Тпилиси] (бұрынғы грузин атауы). Өзінің атауын ол жылы серный қайнарларының болуынан алды(грузин тілінен аударғанда, «тбили» ( «тпили») , яғни, «жылы»).

==Физико-географиялық сипаттамасы ==

===Географиялық жағдайы ===

Тбилиси Кур өзенінің аңғарында тау алдиына іргелес 30 км созылып жатқан тар алапта орналасқан Тбилисс шұңқырында орналасқан.

=== Климаты ===
[[Сурет:Tbilisi 1464.jpg|thumb|300px|[[Абанотубани]] — Тбилисидің ескі оралымы]]

Ұзақ ыстық жазымен, қысқа жылы көктемімен және жұмсақ қысымен жұмсақ-континентальді [[Қоңыржай климат|климат]] боп келеді.

*Жылдық орта есеппен алынған [[температура]] — +12,9 °C
*Жылдық орта есеппен алынған [[Бофорт шкаласы|желдің жылдамдығы]] — 1,5 м/с
*Жылдық орта есеппен алынған [[Ауаның ылғалдылығы|ауа ылғалдылығы]] — 67 %
*Өте жоғары температура: кем дегенде -24,4 ° ([[1883 жыл]]ғы [[21 қаңтар]]); максимум + 42.0 ° ([[17 шілде]] [[1882 жыл]].)
{{Қаланың ауа райы
| Ені = 30px
| Жағдайы =
| Жер_ілік = Тбилиси
| Дерекнама = [http://www.climate-charts.com/Locations/i/IR40754.php World Climate], [http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=209 [[Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым|ДМҰ]]]

| Қаң_ор = 2.3 | Қаң_ор_ж-ш = 18.9
| Ақп_ор = 3.1 | Ақп_ор_ж-ш = 34
| Нау_ор = 7.2 | Нау_ор_ж-ш = 30.3
| Сәу_ор = 12.7 | Сәу_ор_ж-ш = 50.5
| Мам_ор = 17.2 | Мам_ор_ж-ш = 77.6
| Мау_ор = 21.7 | Мау_ор_ж-ш = 76
| Шіл_ор = 24.9 | Шіл_ор_ж-ш = 44.9
| Там_ор = 24.7 | Там_ор_ж-ш = 47.5
| Қыр_ор = 20.2 | Қыр_ор_ж-ш = 35.6
| Қаз_ор = 14.2 | Қаз_ор_ж-ш = 37.5
| Қар_ор = 7.9 | Қар_ор_ж-ш = 29.9
| Жел_ор = 3.7 | Жел_ор_ж-ш = 21
| Жыл_ор = 13.3 | Жыл_ор_ж-ш = 495.5

| Қаң_ор_мин =-0.8 | Қаң_ор_макс = 7.7
| Ақп_ор_мин = 0.0 | Ақп_ор_макс = 12.9
| Нау_ор_мин = 3.2 | Нау_ор_макс = 18.9
| Сәу_ор_мин = 8.4 | Сәу_ор_макс = 21.9
| Мам_ор_мин = 12.4 | Мам_ор_макс = 23.1
| Мау_ор_мин = 16.5 | Мау_ор_макс = 28.1
| Шіл_ор_мин = 19.8 | Шіл_ор_макс = 31.2
| Там_ор_мин = 19.5 | Там_ор_макс = 30.9
| Қыр_ор_мин = 15.4 | Қыр_ор_макс = 26.4
| Қаз_ор_мин = 10.4 | Қаз_ор_макс = 19.8
| Қар_ор_мин = 4.9 | Қар_ор_макс = 12.8
| Жел_ор_мин = 1.3 | Жел_ор_макс = 8.4
| Жыл_ор_мин = 9.3 | Жыл_ор_макс = 18.9

| Қаң_а_мин =-24.4 | Қаң_а_макс = 19.5
| Ақп_а_мин =-14.8 | Ақп_а_макс = 22.4
| Нау_а_мин =-12.8 | Нау_а_макс = 28.7
| Сәу_а_мин =-3.8 | Сәу_а_макс = 34.4
| Мам_а_мин =1.0 | Мам_а_макс = 35.1
| Мау_а_мин = 6.3 | Мау_а_макс = 40.2
| Шіл_а_мин = 9.3 | Шіл_а_макс = 42.0
| Там_а_мин = 8.9 | Там_а_макс = 40.6
| Қыр_а_мин = 8.0 | Қыр_а_макс = 37.9
| Қаз_а_мин = −6.4 | Қаз_а_макс = 33.3
| Қар_а_мин = −7.1 | Қар_а_макс = 27.2
| Жел_а_мин =−20.5 | Жел_а_макс = 22.8
| Жыл_а_мин = −24.4 | Жыл_а_макс = 42.0

| Қаң_су =
| Ақп_су =
| Нау_су =
| Сәу_су =
| Мам_су =
| Мау_су =
| Шіл_су =
| Там_су =
| Қыр_су =
| Қаз_су =
| Қар_су =
| Жел_су =
| Жыл_су =
}}

=== Фауна ===
[[фауна]] қаланың өте алуан төңірегі болып, осындай түлкі, қорқау [[қасқыр]] сияқты жануарлар бар. [[Бауырымен жорғалаушылар|Көптеген рептилиялар]] мен [[құстар]]. Табиғи кешендерді қорғау және биоалуантүрлілікті сақтау үшін аймақта Тбилиси ұлттық паркі ашылды.

===Хайуанаттар әлемі ===

Қала төңірегіндегі хайуанаттар әлемі әралуан, түлкілер, жолақ қорқаулар, шиебөрі, қасқырлар кездеседі. Бауырымен жорғалаушылар мен құстар да көп. Аймақта табиғи кешенді қорғау және сақтау мақсатында Тбилиси ұлттық саябағы құрылды.

== Экономикасы ==
Мәліметтер бойынша Тбилисидегі жұмыссыздар саны тұрғындардың 29,6 % құрайды (2009).<ref>[http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/labour/new/5-LFS_regions.xls Distribution of population age of 15 and older by economic status and regions in 2009]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Geostat.ge</ref>

== Транспорты ==
Тбилисиде метрополитен жұмыс істейді.

2006 жылға дейін қалада троллейбус және трамвай жол тораптары қызмет тетті.
Тбилиси қаласында Гүржістанның басты әуежайы "Новоалексеевка" халықаралық әуежайы орналасқан.

Тбилиси Гүржістан Темір Жолының аса маңызды теміржол торабы, елдің ірі транспорттық орталығы болып табылады.

== Жергілікті танымал тұлғалар ==
* [[Абашидзе, Лейла Михайловна]] — кеңестік және грузиндік киноактриса, [[Грузин ССР]]інің халық әртісі.
* [[Арсенов, Павел Оганезович]] (1936—1999) — кеңестік, россиялық режиссёр және актёр, РФ-ның өнеріне еңбегі сіңген қайраткер.
* [[Бараташвили, Николай Мелитонович]] — выдающийся грузинский поэт-романтик. үздік грузин ақын-романтик.
* [[Александр Михайлович (внук Николая I)|Алекса́ндр Миха́йлович]]— Ұлы княз, четвёртый сын Ұлы князь Михаила Николаевич пен Ольга Федорқызының төртінші ұлы , Николай немересі.
* [[Брусилов, Алексей Алексеевич]] (1853—1926) — орыс қолбасшысы, атты әскер генералы.
* [[Витте, Сергей Юльевич]] — граф, ресей мемлекеттік қайраткері, Ресей қаржысының министрі (1892—1903), министрлер комитетінің төрағасы, Ресей империясы министрлер кеңесінің төрағасы (1905—1906).
* [[Гвердцители, Тамара Михайловна]] (1962) — кеңес, грузин және ресей әншісі, актриса, сазгер.
* [[Джавахишвили, Иван Александрович]] — тарихшы, академик АН СССРКСРО ғылым академиясының академигі, Тбилиси мемлекеттік университетінің негізін қалаушы.
* [[Кикабидзе, Вахтанг Константинович]] — кеңес және грузин эстрадалық әншісі, киноактёр, сценарист, кинорежиссёр, әндердің ауторы.
* [[Кондратенко, Роман Исидорович]] — ресей әскери қолбасшысы, генерал-лейтенант, Порт-Артур қорғанысының батыры.
* [[Месхи, Михаил Шалвович]] — кеңестік танымал футболисі, шабуылшы, КСРО-ға еңбегі сіңген спорт шебері.
* [[Полак, Алексей Филиппович]] — ғалым, өнертапқыш, ғылым докторы, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері.
* [[Товстоногов, Георгий Александрович]] — кеңестік театр режиссёрі и педагог, КСРО , Грузия, Дағыстан халық әртісі, өнертану докторы, КСРО-ның Сахалиндік, Лениндік және мемлекеттік сыйлығының иегері.
* [[Зураб Константинович Церетели]] (1934) — суретші, мүсінші, Ресей көркемдік академиясының президенті, Ресей Федерациясы мен Грузияның халық суретшісі.
* [[Чабукиани, Вахтанг Михайлович]] — балеттің кеңестік әртісі, балетмейстер, педагог, Сталиндік (1941, 1948, 1951) и Лениндік (1958) сыйлықтың иегері, КСРО халық әртісі.
* [[Чхаидзе, Омар|Омар Чхаидзе]] (1944) — грузиндік танымал, орыс суретшісі.
* [[Софико Михайловна Чиаурели]] (1937—2008) — кеңестік және грузиндік актриса, Грузин ССРінің халық әртісі (1976), Армян ССРінің халық әртісі (1979).

== Топографиялық карталар ==
* Карта|http://mapk38.narod.ru/map1/ik38078.html K-38-78 Тбилиси. Масштаб: 1:100 000. Состояние местности на 1982 ж. Издание 1983 ж.
* Карта|http://mapk38.narod.ru/map1/ik38090.html K-38-90 Марнеули. Масштаб: 1:100 000. Состояние местности на 1982 ж. Издание 1983 ж.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Азия елордалары}}

[[Санат:Грузия қалалары]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Тбилиси]]
[[Санат:Киелі қалалар]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Грузия аймақтары]]
[[Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]

← Ескі түзетулер	18:56, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету
(Оң жақ жоғарыда көрсетілген қатысушының (бір ғана қатысушының) арадағы 2 түзетуі көрсетілмеген)
(айырмашылығы жоқ)

← Ескі түзетулер	06:25, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету
(Оң жақ жоғарыда көрсетілген қатысушының (бір ғана қатысушының) арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
(айырмашылығы жоқ)

← Ескі түзетулер	08:00, 2026 ж. ақпанның 13 кезіндегі түзету
(Оң жақ жоғарыда көрсетілген қатысушының (бір ғана қатысушының) арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
(айырмашылығы жоқ)

Тбилиси - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Moderator: 1 түзету

Moderator: 1 түзету

Arystanbek: + Санат:Еуропа елордалары,Санат:Грузия аймақтары,Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер,Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар ([[Уи

Arystanbek: + Санат:Еуропа елордалары,Санат:Грузия аймақтары,Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер,Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар ([[Уи

Arystanbek: + Санат:Еуропа елордалары,Санат:Грузия аймақтары,Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер,Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар ([[Уи