https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D0%B0%D1%83_%D1%88%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8BТау шаңғысы - Түзету тарихы2026-04-18T11:18:08ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D1%83_%D1%88%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B&diff=26429&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:07:17Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:07, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D1%83_%D1%88%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B&diff=26428&oldid=prev08:23, 2012 ж. тамыздың 4 кезіндегі Maira Yessenbekova деген2012-08-04T08:23:36Z<p></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Тау шаңғысы''', [[шаңғы спорты]]ның жетекші түрлерінің бірі. Жол бойында айналып өтетін кедергілері бар таү беткейінде арнайы жасалған қарлы жолдардан құлдилап төмен түсу. Мұнда кедергілерден өту шеберлігі және шапшаңдық (көрсеткен уақытта) есепке алынады. Т. Ш-сы слалом, слалом-гигант және шапшаң түсу болып үшке бөлінеді.<br />
Бұл спорт түрінің Отаны - [[Норвегия]], осы елдегі [[Телемарк]] деген жерде пайда болған. 1856 жылы [[Иен Перстенсон]] деген пошташы [[Сьерра-Невады]] тауынан [[шаңғы]]мен асып түседі. 1878 жылы белгілі жазушы сэр [[Артур Конан Дойл]] [[Швейцария]]ға Давостан Арозуға шаңғымен жүріп өтіп, [[Альпі]] тауын асып түседі. Осыдан кейін-ақ [[Швейцария]] да т. Ш-ғысы тезірек дами бастайды. 1903 жылы шаңғымен таудан түсудің әдістері "христания", "телемарк", "слалом" терминдер! Пайда болды. Бұлар норвег халқының сөздері.<br />
<br />
Т. Ш-сынан алғашқы жарыс 1905 ж. [[Австрия]]да өтті. 1908 ж. [[Швейцария]]да алғашқы Т. Ш-сы клубы ашылды. 1911 ж. 7 қаңтарда 12 ағылшын шаңғышысы [[Альпі]]дегі [[Вилзтаубел]] шыңына шығып қарлы беткеймен етекке түседі. 1922 ж. [[Англия]]дағы Т.ш-шыларының клубы алғашқы жарыс ережесін шығарып 1-ші Ә. Ч-тын өткізді. [[Слалом]] жене [[шапшаң түсу]]ден ағылшын әйелі Э. Макинен Ә. Ч-тының тұңғыш ч-ны атанды. 1936 ж. Герминц-Партенкирхенде өткен (Герм.) Қысқы О.о-дарда Т. Ш-сы (слалом және шапшаң түсу) бағдарламаға енді. 1952 ж. [[Осло]] қаласында өткен кезекті қысқы О.о- дарда бүған слалом-гигант қосылып Т. Ш-сының бағдарламасы осымен тамамдалды.<br />
<br />
Т. Ш-сы өте шапшаңдықта ететін спорт түрі. Мыс., шапшаң түсуде жылдамдық 200 км/сағатқа жетеді. Жолда бұрылымдар кеп, 800 м. Биіктіктен кезді ашып-жұмғанша 3 км. қашықтықтан өтеді. Слаломда биіктік 100-200 м., қашықтық 500-700 . Слапом-гигантта биіктік 700 м.-ге дейін, қашықтық 1000-2500 м.-дің арасында. Түсетін жол ауыр, күрделі. Жеңімпаз әр бағдарламада анықталады.<br />
Т. Ш-сынан рекордтар 1930 жылдан бастап есептеліп келеді. Алғашқы рекордшы Гузи Лангердің көрсеткіші - 105.675 км/сағат. Мұндай шапшаңдықты қазір ортақол ш-шы көрсете алады. Ал қазір Ә-дік рекорд 220 км/сағаттың шамасында. 1984 ж. [[Австрия]]лық Франц Вебер [[Канада]]да Старм шыңынан 4 км. биіктіктен 203.155 км/сағат шапшаңдықпен түсті. Т. Ш-сында рекордтар [[Германия]]ның "Маркер" фирмасы шығарған бәтеңкелердің ұлтанына орнатылған [[микрокомпьютер]]лер арқылы есептеледі.<br />
1981 ж. Т. Ш-сынан қоссайыс Ә. Ч-тының бағдарламасына енгізілді Бұған слалом жене шапшаң түсу енді. Супергигант слаломы кейінірек пайда болды. Сөйтіп Т. Ш-сынан 18 медальдар комплекті сарапқа салынады.<br />
Т. Ш-сынан Ә. Ч. (1931 жылдан) әрбір төрт жылда бір рет өткізіледі. Жыл сайын Ә. Кубогі өтіп келеді. Мұнда к-далық жеңімпаз барлық ірі жарыстарда жеңіске жеткен ш-шылардың көрсеткен нәтижелерін қосу арқылы есептеледі.<br />
<br />
<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref><br />
<br />
== Дереккөздер == <br />
<references/><br />
{{wikify}}<br />
{{stub}}<br />
[[Санат:Спорт]]</div>Maira Yessenbekova