https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану - Түзету тарихы2026-09-08T02:40:22ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83&diff=51311&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:26:49Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83&diff=51310&oldid=prevНұрлан Рахымжанов: /* Биосфералық мониторинг */2014-12-12T19:08:43Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Биосфералық мониторинг</span></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>Адамзат ежелгі уақыттардан бері экологиялық шараларды аңғармай жүзеге асырды. Өсімдіктерді сақтап қалу мақсатында бір аумақтан екіншісіне мал айдап көшті; балық аулайтын орындарда балықтарды жемге үйретті; аумақты дауыл құлатқан ағаштан және арамшөптерден тазартты; құстарды ұя салу кезінде, кәсіптік жануарлардың төлдеуі немесе кәсіптік балықтардың [[уылдырық]] шашқан кезінде<br />
аулауға тыйым салды.<br />
<br />
[[Ғылыми-техникалық төңкеріс]] адамның табиғатқа ықпал ету қарқынын шұғыл күшейтті. Сондықтан адамның іс-әрекетін табиғатпен<br />
өзара әсер кезінде қатаң реттеу қажеттігі туды. Барлық елдерде адамның табиғи ортаны реттеу бойынша және табиғатты қорғау мен [[табиғи ресурстар]]ды ұтымды пайдалану бойынша сансыз көп [[заңнамалық акт]]ілер қабылданды.<br />
Әр түрлі экологиялық шараларды жүзеге асыру үшін ең алдымен белгілі уақыт кезеңінде [[литосфера]], [[гидросфера]] және [[атмосфера]]ның терең де жан-жақты экологиялық зерттеулерін жүргізу<br />
қажет. Мұндай зерттеулер ''мониторинг'' (бақылау) деп аталады.<br />
Белгілі уақыт аралықтары арқылы бақылау, зерттеулерін салыстыру қоршаған ортадағы экологиялық өзгерістер қозғалыстарының зерзаттық көрінісін береді.<br />
==Мониторинг жүйесінің деңгейлері==<br />
Мониторинг жүйесі үш деңгейге бөлінеді. Олар: санитарлық-улылық, экологиялық және биосфералық мониторинг.<br />
===Санитарлық-улылық мониторинг===<br />
Санитарлық-улылық мониторинг - бұл қоршаған орта жағдайларын, ең алдымен зиянды заттар, ұсақ ағзалар және [[паразиттер]]дің ластандыру дәрежесін бақылау, осы ластанудың адамға,<br />
жануарлар мен өсімдіктер әлеміне және қоршаған ортаға әсерін<br />
зерттеу.<br />
===Экологиялық мониторинг===<br />
Экологиялық мониторинг - бұл экологиялық, жүйелердегі ([[биогеоценоз]]дардағы) және табиғи кешендердегі өзгерістерді зерттеу,<br />
сондай-ақ су, жер және өсімдік ресурстарының қозғалысын айқындау. Табиғи кешендер, биогеоценоздар, [[биосфера]]ны құрастыратын жеке құрамбөліктердің бұзылу дәрежесі олардың<br />
өзгерістерді есептеуге болатын қозғалысы бойынша бұзылмаған<br />
[[экожүйе]]лердің бірқатар белгілерін және сипаттарын салыстыру<br />
жолымен анықтайды. Биогеоценоздың биологиялық өнімділігі,<br />
белгілі уақыт аралығындағы құрлық немесе су аудандарының<br />
бірлігі аса маңызды көрсеткіш болып табылады. Қоршаған ортаға<br />
адамның [[Антропогендік фактор|антропогендік]] өзара әсерінің дәрежесі туралы жер құнарлылығының, тұщы су қоры мен сапасының төмендеуі, тұрғылықты жердің шөлге немесе батпақты жерге айналуы, минералдық<br />
ресурстар қорының төмендеуі бойынша пікір айтуға болады. Табиғи құрамбөліктердің сипаты мен бұзылу шамасы туралы пікір<br />
айтуға болады. Олар қорғалатын, қорыққа айналған аумақтармен,<br />
үлгі өлшем (эталон) деп аталатын тұрақты тәжірибелік<br />
үлескілермен байланыстырылып, жануарлар қылығымен (олардың<br />
жылыстауы, тағамдық байланысының өзгеруі және т. б.) теңдестіру<br />
немесе салыстыру жолымен жүзеге асырылады.<br />
===Биосфералық мониторинг===<br />
Биосфералық мониторинг табиғаттағы жаһандық өзгерістерді ([[радиация]] дәрежесі, атмосферада [[көмір қышқыл газы]]ның, [[озон]]ның,жылудың болуы және оны шаң басу дәрежесі, мұхит және Жер<br />
ауалы қабағы арасындағы газ айналымы, құстар, [[сүтқоректілер]], балықтар және бунақденелілердің әлемдік жылыстауы, ғаламшардағы ауа райы - климаттық өзгерістері) анықтауға мүмкіндік берді.<br />
Биосфералық мониторингтің басты әдісі әр алуан жер серіктерінің жәрдемімен биосфера күйін бақылау болып табылады. Олар озон қабатының, радиациялық аясының, жер температурасы тәртібінің жағдайларын тұрақты бақылау жасауға мүмкіндік береді.<br />
<br />
==Ғарыштан бақылау жасау==<br />
Ғарыштан бақылау жасау (мониторинг) [[жанартаулардың атқылауы]], су тасқыны, қуаңшылық, орман және даладағы ірі<br />
өрттер, үлкен кеңістіктердегі өсімдік жабындарына, бунақденелілерге, мысалы, шегіртке немесе басқа [[зиянкестер]]дің үлкен зиян<br />
келтіруі тәрізді ірі табиғи құбылыстарды бақылауға мүмкіндік<br />
береді. Мұндай құбылыстар туралы ақпараттар шынайы уақыт<br />
тәртібінде түсетіндіктен, елдер үкіметі мен халықаралық экологиялық ұйымдар осы құбылыстардың келеңсіз салдарларын жою<br />
немесе бәсеңдетуге тез және тиімді шаралар қабылдауға мүмкіндік<br />
береді.<br />
Ғарыштық мониторингтен басқа аспаптық мониторинг өткізіледі.<br />
Бұған әр түрлі ұшу құралдары ([[ұшақ]]тар, [[тікұшақ]]тар), автомашиналар, тіпті жаяу экспедициялық бағдар да пайдалануы мүмкін.<br />
Бұдан басқа атмосфера, гидросфера және литосфера жағдайына<br />
тұрақты бақылау өткізетін стансалардың кең торабы болады.<br />
Алынған ақпараттар барлығы жергілікті, аудандық, облыстық және республикалық арнаулы экологиялық мекемелерге жиналады.<br />
Жаһандық мониторинг торабының құрылуы арқасында табиғат<br />
қорғау шараларын тиімдірек өткізуге мүмкін болады.<ref>Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Биология]]<br />
[[Санат:Экология]]<br />
<br />
<br />
{{Biosci-stub}}</div>Нұрлан Рахымжанов