https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2026-04-20T12:46:01Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=31353&oldid=prev 2025-04-25T18:10:39Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=31352&oldid=prev 2014-06-22T05:36:04Z

<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістері'''<br /> <br /> 1. Табиғат туралы білім арнайы зерттеу әдістерін қолдану<br /> арқылы жинақталады. Табиғатты зерттеу әдістерінің ішінен кең<br /> тараған үш ғылыми әдісті атап өтуге болады. Олар: ''бақылау,<br /> эксперимент және теориялық зерделеу'' әдістері.<br /> <br /> '''Бақылаулар''' негізінен ''ғылыми деректер'' жинақтау үшін қолданылады. Алынған деректерді езара салыстырып, жүйеге түсіру<br /> арқылы заңдылыктар ашылды.<br /> <br /> 2. Табиғат құбылыстарының заңдылықтарын ашу үшін ғалымдар логикалық ''ой ңорыту'' амалдарын, яғни теориялық зерделеуді рет-ретімен пайдаланады. Өуелі олар бақылау арқылы<br /> ''деректер'' жинайды. Жаңа деректерді бұрыннан белгілі деректермен салыстырып, олардың арасында ''себеп-салдарлық байланыстар'' бар ма? деген негізгі сұраққа жауап іздейді. Негізгі сұраққа<br /> жауап іздеу барысында көптеген жаңа сұрақтар туындайды. Мысалы, құбылыстардың арасындағы байланыс нақты заңдылықтар түрінде анықталған болса, ол заңдылықтар жалпыға бірдей<br /> ме, әлде жекелеген құбылыстарға ғана тән бе? деген келесі сұрақ<br /> туады. Бұл сұрақтардың барлығына да жауап ізделіне бастайды.<br /> <br /> Егер кұбылыстар арасындағы заңдылық олардың барлығына ортақ болса, онда оны табиғат заңы түрінде сипаттайды.<br /> Жекелеген заңдылыктар арасында жуйелі байланыстар табылатын болса, онда оларды ғылыми теория ретінде ұсынады.<br /> <br /> [[Табиғат]] құбылыстарының арасындағы байланыстарды ашуда<br /> мәселені ғылыми проблема түрінде айқындаудың маңызы орасан<br /> зор. Ғалымдардың пайымдауынша, проблеманың дұрыс қойылуы, оны шешуге кеткен жалпы еңбектің жартысына тең болады.<br /> <br /> 3. Табиғатты танып зерделеудегі ең жауапты кезең - қуібылыстың мәнділік қырларын ашатын ғылыми болжамды үсыну.<br /> Құбылыстың мәнділік қырларын айқындау зерттеуші білімі мен<br /> ойының ауқымдылығын, батылдығын, болжағыштығын, көрегендігін талап етеді. [[Адам]]ның мұндай қасиеттері шешілуге тиіс<br /> проблеманың жауабы болатын ғылыми болжам жасауға мүмкіндік береді. Болжамда құбылыстың туу себептері, әр түрлі кұбылыстардың арасындағы байланыстар, жаңа құбылысты қалай<br /> алуға болатыны және одан қандай салдарлар туындайтыны түсіндіріледі.<br /> <br /> ''Ғылыми деректермен негізделген жорамал – болжам ([[гипотеза]])'' деп аталады.<br /> <br /> Ғылымның даму тарихында шындықтан алыс жалған болжамдар да, сондай-ақ өркениетті өрге тартқан акиқат ғылыми<br /> болжамдар да болды. Мысал ретінде табиғи құбылыс - найзағайдың пайда болуы туралы екі түрлі болжамды айта кетейік.<br /> <br /> Ежелгі заманнан бастап біздің заманымыздан бұрын найзағайдың ойнауы, күннің күркіреуі адамдарға қоркыныш сезімін ұялатты. Әсіресе домалақ найзағайдың кенеттен пайда болуы адамдардың зәре-кұтын алатын. Ертедегі адамдардың<br /> жорамалы бойынша найзағайды Жерге ерекше бір қүдіретті<br /> күш жібереді деп есептеген.<br /> Бұндай болжам жалған гипотеза болып табылады.<br /> <br /> Найзағайдың пайда болуы<br /> туралы шынайы ғылыми болжамды [[Франклин|В.Франклин]] (1706 1790) ұсынды. Оның болжамы<br /> бойынша ''найзагай - әр турлі<br /> зарядталган бұлттардың арасындагы немесе булт пен Жердің<br /> арасындагы аса қуатты электр<br /> ушқыны'' Ондай ұшқын әр түрлі электрленген <br /> денелердің араларында да байқалады <br /> Өзінің болжамының дұрыстығын В. Франклин бұлтты күні<br /> аспанға ұшқыш батпырауықты<br /> (змеевиктерді) көтеріп тексерді.<br /> Батпырауыққа байланған ұзын<br /> жібек баудың Жер бетіндегі<br /> ұшына темірден жасалған салмақты кілт ілінді. Аспанды калың бұлт қаптаған күні ол кілтке<br /> саусағын жакындатып, күшті электр ұшқынынан есеңгіреп калады. Сөйтіп ол: «[[найзағай]] - [[электр]] ұшқыны» деген өзінің болжамын тәжірибе жасап дәлелдеді.<br /> <br /> Найзағайдың пайда болу сырын ұққан В. Франклин одан қорғану жолын да іздестірді. Ол найзағайдан сақтандыратын жайқайтарғышты ойлап тапты.<br /> <br /> В. Франклиннің тәжірибесіне ұксас, бірак одан да күрделі тәжірибені жасау үстінде [[Ломоносов|М.В.Ломоносовтың]] досы Г. В. Рихман<br /> күшті электр ұшқынының бір түрі - домалақ найзағайдан 1753<br /> жылы қайтыс болды.<br /> <br /> Бұл мысалдардан мынадай қорытынды жасаймыз. ''Ғылыми болжам усыну - ашылған ациқат. жаңалық емес. Кез келген болжамның да, теорияның да шынайылыгын тек практикалық тәжірибе, ягни эксперимент қана дәлелдей алады.''<br /> <br /> 4. Өр түрлі эксперименттер жүргізуде адамдарға арнайы жасалған құралдар мен аспаптар үлкен көмек жасайды. Кейбір физикалық аспаптар өте карапайым болып келеді. Олардың қатарында ''сызгышты, тіктеуішті,таразыны''<br /> атауға болады. Сондай-ак [[термометр]], [[секундомер]], әр түрлі ток<br /> көзі (''[[батарея]]лар, [[аккумулятор]]лар'')<br /> сиякты аспаптар тұрмыста да, [[эксперимент]]те де кең колданылады. Сонымен<br /> қатар ғылым мен техниканың дамуына<br /> аса қажетті күрделі аспаптар да бар. Ондай физикалық қондырғылардың қатарында элементар бөлшектердің (мысалы,<br /> электрондардың) жылдамдығын аса үлкен шамаға (жарық жылдамдығына жуык) жеткізетін алып ''удеткііитерді'' атаға болады. [[Физика]]лық эксперименттер<br /> жасауға арналған үдеткіштердің алғашқыларының бірі Мәскеуге жақын Дубна<br /> қаласында 1957 жылы салынды . Оның диаметрі 72 м болса, ал одан<br /> кейінірек Серпухов қаласында салынған<br /> үдеткіштің диаметрі 6 км жетті.<br /> <br /> 5. [[Астрономия]]лық бақылаулар үшін<br /> де әр түрлі құралдар мен аспаптар қолданылады. Астрономиядағы ең негізгі<br /> зерттеу құралы – ''[[телескоп]]'' .<br /> Оның жәрдемімен жакын тұрған аспан<br /> денелерінің (Айдың, Күн жүйесіндегі<br /> планеталардың және олардың серіктерінің) козғалыстарын бақылап, бет-бедерлерін көруге болады. Телескоптың арқасында көзге көрінбейтін баска да аспан<br /> денелерін зерттеп, ғылыми деректер жинақталады.<br /> <br /> 16-суретте телескоп жәрдемімен<br /> ашылған Күн төңірегіндегі планеталар<br /> мен олардың серіктерінің және Плутонның орналасу реті салыстырмалы түрде<br /> көрсетілген. Планеталардың төңірегінде<br /> айналып жүрген серіктері шеңбер немесе қара яки ак нүктелер түрінде бейнеленген.<br /> &lt;ref&gt;Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> Астрономия жайлы жазылса<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Физика]]<br /> [[Санат:Астрономия]]<br /> <br /> <br /> {{Phys-stub}}</div>

ArystanbekBot