https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80Табиғаттағы металдар - Түзету тарихы2026-04-18T21:37:05ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80&diff=45067&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:25:27Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80&diff=45066&oldid=prevНұрлан Рахымжанов: /* Табиғаттағы металдар. Қазақстанда кендерден металл алу */2015-10-22T11:04:16Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Табиғаттағы металдар. Қазақстанда кендерден металл алу</span></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>==Табиғаттағы металдар. Қазақстанда кендерден металл алу==<br />
Жер қыртысында металдардың таралуы әр түрлі. Металдар табиғатта, көбінесе қосылыстар түрінде кездеседі. Белсенділігі тым төмен металдар ([[Мыс|Cu]], [[Серебро|Ag]], [[Алтын|Au]], [[Платина|Pt]]) ғана coм күйінде кездеседі. Кернеу қатарындағы [[литий]]ден [[магний]]ге дейінгі орналасқан ең белсенді металдар табиғатта [[тұздар]]: [[хлоридтер]], [[сульфаттар]], [[карбонаттар]], [[фосфаттар]], әсіресе [[силикаттар]] түрінде кең таралған.<br />
<br />
Орташа белсенділігі бар металдар (магнийден сынапқа дейін) жер қыртысында, көбіне [[оксидтер]] мен [[сульфидтер]] түрінде кездеседі, бірақ олардың тұз тектес [[минерал]]дары да бар. [[Өнеркәсіп]]тік әдіспен металдар алынатын минералдарды кендер деп атайды. Егер кеннің құрамында бірнеше металдың қосылыстары кездессе, оларды ''полиметалл кендерге'' жатқызады. Қазақстанның жер қойнауында [[қорғасын]]ды, мырышты, мысты, т.б. [[полиметалл]] кендер өте көп. Мамандардың айтуынша, біздің [[республика]]мызда периодтық жүйедегі барлық элементтердің жерде кездесетін қосылыстары бар. Мәселен, [[Алтай таулары]]ның Қазакстанга карасты жагында 900-ге жуық полиметалл кен орындары табылган. Осыған бола бұл өлке Кенді Алтай деп аталады. Жезқазғанда [[мыс]], [[қорғасын]], [[мырыш]], [[никель]], [[кобальт]], [[алюминий]], [[марганец]], т.б. металдардың кендері кездеседі. Қаратау жоталарында да [[қорғасын]], [[мырыш]], [[ванадий]], [[темір]] кендері көптеп кездеседі. Қазакстандағы кен орындарын зерттеумен академик [[Қаныш Сәтбаев|Қ.И. Сәтбаев]] бастаған ғалымдар тобы айналысты.<br />
Кендерден металдарды беліп алумен металлургия өнеркәсібі айналысады ({{lang-el|mettallurgio}} — металдарды өңдеу деген сөз).<br />
<br />
'''Металлургия''' — [[табиғи шикізат]]тардан металдарды өнеркәсіптік жолмен өндіру әдістерімен айналысатын гылым мен техниканың және өндірістің саласы.<br />
Оны [[Қара металлургия|қара]] және [[түсті металлургия]] деп бөледі.<br />
Қара металлургия темір және оның кұймаларын ендірумен айналысады, сондықтан оның өнімдерін де ''"[[қара металдар]]"'' дей береді. Басқа металдардың бөрінің өндірісін түсті металлургияға жатқызады, ал олардың өздерін және құймаларын "тусті металдар" деп атайды.<br />
Қазақстандағы кара металлургияның ең ірі кәсіпорындарына: [[Теміртау металлургия комбинаты]] және [[Ақтөбе ферроқұйма зауыты]], [[Соколов-Сарыбай]] мен [[Лисаковск]] тау-кен [[комбинат]]тары жатады.<br />
Қазақстанда түсті металлургия жетекші салалардың бірі болып саналады. Түсті металдар өндірісінің катарына: [[Өскемен]]нің, [[Риддер]]дің, [[Шымкент]]тің, [[Павлодар]]дың металлургия комбинаттары кіреді.<br />
Қазақстанда аса [[бағалы металдар]]: алтын, күміс, платина жөне сирек кездесетін металдар: ванадий, рений, молибден, уран, т.б. өндіріледі. <br />
''Металлургия'' — өндірістің ең көне салаларының бірі. Кеннен [[метал]]л алудың өдістері әлденеше ғасырлардан бері белгілі. Алайда қазіргі заманғы металлургияның өзіндік ерекшеліктері бар. Бүгінгі металлургия саласы адамзатка 75-тен астам таза металды және алуан түрлі касиеті бар 10 мыңдаған [[құйма]]ларды беріп отыр.<br />
<br />
[[Авиация]] және [[ғарыш]]тық, [[техника]] саласында аса қажетті металдар ([[алюминий]], [[магний]], [[титан]]) көптеген мөлшерде өндіріледі. Қазіргі заман техникасында қолданылмайтын металдар және құймалар жоқ десе де болады. Тіпті осыдан аз ғана бұрын өнеркәсіпте алынуы туралы сөз етілмеген кейбір металдар ([[цирконий]], [[бериллий]], [[индий]], [[гафний]], [[ниобий]], т.б.) өмірден өз орнын тауып отыр.<br />
<br />
Металдың белсенділігі жоғарылаған сайын, бұл процесті іске асыру қиындай түседі. Сондықтан кернеу қатарында магнийге дейін орналасқан сілтілік және сілтілікжер металдар тек [[электр тогы]]ның күшімен жүретін [[электролиз]] процесінің көмегімен алынуы мүмкін.<br />
'''Барлық [[металлургия]]лық процестердің негізіне — [[кен]]дегі металдарды түрлі [[тотықсыздандырғыш]]тың көмегімен тотықсыздандыру жатады. Белсенділігі төмен металдар үшін мұндай реакциялар оңай жүреді. Металдардың белсенділігі неғұрлым жоғарылаған сайын оны кеннен бөліп алу қиындай береді.'''<ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7</ref></p><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Химия]]<br />
<br />
<br />
{{Chem-stub}}</div>Нұрлан Рахымжанов