Сібір өзендерін Қазақстанға бұру - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

2026-07-12T14:47:37Z

1 түзету

Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:38:38Z

1 түзету

Arystanbek: Wingedponylover (т) өңдемелерінен InternetArchiveBot соңғы нұсқасына қайтарды

2022-01-31T16:35:58Z

Wingedponylover (т) өңдемелерінен InternetArchiveBot соңғы нұсқасына қайтарды

Kasymov: /* Дереккөздер */

2017-01-30T15:13:41Z

‎Дереккөздер

Жаңа бет

[[Сурет:Russland Dawydow.PNG|thumb|600px|Сібір өзендерін бұру схемасы ([[Енисей]]ден басталып, [[Обь]], [[Ертіс]], [[Есіл]], [[Тобыл]] өзендерін қиып өтіп Арал бассейніне құятын каналдың негізгі күретамыры; кейбір ұсақ каналдар картада көрсетілмеген).]]
'''Сібір өзендерінің кей саласын Қазақстанға бұру''' — Сібір өзендері суын [[Арал теңізі]] мен [[Каспий теңізі]]не бұру арқылы [[Қазақстан]] және [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]] елдері пайдалану және басқару жөніндегі жоба. XX ғасырдағы іске аспай қалған инженерлік және құрылыстық алып жобалардың бірі.<ref name=time75>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912998,00.html Saving the Caspian]</ref><ref name=time82>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950711-2,00.html Making Rivers Run Backward]</ref>

== Жобаның мақсаты ==
Жобаның мақсаты Сібір өзендерінің кей бөлігін ([[Ертіс]], Үбі ([[Обь]])), [[Кама]], [[Есіл]], [[Тобыл]] өзендерінің суын суға аса тапшы өлкелерге, [[Ресей]]дің кей облыстары және Қазақстанға, [[Орталық Азия]]ға жеткізу. Жоба кезіндегі [[КСРО]]-ның Су шаруашылығы министрлігі тарапынан құпталған. Сондай-ақ артық суды тартылып бара жатқан [[Арал теңізі]], сонымен қоса [[Каспий теңізі]]не де құюды жоспарлаған.

* Суды канал арқылы Ресейдің суға тапшы Қорған, Селебі, Омбы облыстарына жеткізу;
* Тартылып бара жатқан Арал теңізі суын реттеу;
* Суды Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстанға жеткізу;
* Орталық Азиядағы мақта шаруашылығының қарқынын сақтау;
* Канал арқылы кеме қатынасын дамыту.

== Сипаттамасы ==
Жобада КСРО-ның 160 мекемесі 20 жыл бойы жұмыстады, оның ішінде 48 жобалау-зерттеу және 112 ғылыми-зерттеу институт, (бұның 32-і КСРО-ның Ғылым Академиясының институті болды), 32 одақтық министрлік және 9 одақтас республикалық министрлік болды. 50 том жазба, зерттеу, құжаттамалық материал, 10 карта және сызбалық альбом дайындалды. Жобаны басқарушы және тапсырыс беруші — Минводхоз.

== «Сібір—Орталық Азия» каналы ==
«Сібір—Орталық Азия» каналы алғашқы кезеңде Үбіден ([[Обь]]) Қазақстан арқылы оңтүстікке, Өзбекстанға су каналы құрылысын жүргізуді көздеді. Каналда кеме қатынауға тиісті болды.

* Каналдың ұзындығы — 2550 км.
* Ені — 130—300 м.
* Тереңдігі — 15 м.
* Өткізілімі — 1150 м³/с.

Құны сол кездегі бағамен 32,8 млрд рубль болды, оның ішінде: РКФСР жерінде — 8,3 млрд, Қазақстанда — 11,2 млрд, Орталық Азияда — 13,3 млрд. Жобаның жылдық таза табысы 7,6 млрд рубль деп есептелді. Орташа жылдық тиімділігі — 16 % делінді.

== Анти-Ертіс ==
Анти-Ертіс — жобаның екінші кезеңі. Суды [[Ертіс]]ке, одан ары Қазақстанның Торғай ойпаты арқылы [[Әмудария]], [[Сырдария]]ға жеткізу. 10 насостық станция, гидрожелі, 1 реттеуші су қойма болады деп көзделді.

== Тарихы ==
Обь өзені мен Ертістің суын [[Арал теңізі]] бассейніне жеткізу демелгісін алғаш Киев университетінің Я. Г. Демченко ([[1842]]—[[1912]]) [[1868 жыл]]ы көтерді.

[[1948 жыл]]ы ресей географ академигі Обручев Сталинге осындай мүмкіндік барын жазды, бірақ та назар аударылмады.

[[1950]]-шы жылдары қазақ академигі [[Шөкин Шапық Шөкіұлы]] бұл мәселені қайта көтерді. Біраз институттар бұның болжамды схемасын сызып шықты. [[1960]]-жылдары Қазақстан мен Өзбекстанда су тапшылығы қатты сезілді, сонымен бұл жоба бүкілодақтық сипат алды.

[[1968 жыл]]ғы КОКП-ның ОК пленумында жобаны жобалау туралы шешім қабылданданды.

[[1971 жыл]]ы [[Ертіс-Қарағанды каналы]] жобаланды, бұл - Қазақстанның орталығын сумен қанымдау жөніндегі аталмыш жобаның бір бөлігі болатын.

[[1976 жыл]]ы КОКП-ның XXV съездінде жобаның соңғы жобалау шешімдері қабылданды. Алайда, осылайша талай шешімдер шыққанымен КСРО күйрегенше жоба басталмады. Одан кейін де басталмады. Бұған қарсылар неше түрлі уәждер айтты.

[[2002 жыл]]ы Мәскеу мэрі Юрий Лужков бұл идеяны қайта көтерді. [[2009 жыл]]ы [[Астана]]да Юрий Лужковтың «Су және бейбітшілік» кітабының таныстырылымы болып өтті. Онда ресей билігінің су сату ойы анық байқалып қалды.<ref>{{cite web|url=http://gzt.ru/megapolis/vlast/247554.html|title=Лужков предложил повернуть реки и национализировать активы|author=|work=Gzt.ru|publisher=|accessdate=4 қазан 2009|deadlink=project-closed}}</ref>.

Ресей сыншылары бұл жоба [[экология]]ға орны толмас зиян әкеледі деп байбалам салуда. Ал шын мәнінде бұл Ертіс немесе Үбінің бар болғаны 7-10% суын ғана пайдалану туралы болып отыр. Оның өзінде көктемгі тасқын кезінде ғана 10% суын пайдаланбақшы. Қазақстан Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Назарбаев]] бұл мәселені үнемі көтерумен келеді. Ресей билігі нақты жауап берген жоқ.

== Қарсы уәждер ==
Ресей сыншыларының сөзіне қарағанда аталмыш жоба бұрыннан қалыптасқан экологиялық теңдікті бұзады, жануарларға зиянын тигізеді, Сібірдегі аз санды халықтарға кесепатын тигізеді, [[Солтүстік Мұзды мұхит]]тың суы тұздануын артады, ондағы ауа райы өзгереді, Қазақстан мен Орталық Азияның кей өлкесі тұзданады, батпаққа айналады, кей өзендердің мұз құрсануы өзгереді, т.т. мыс.

== Жобаның болашағы ==
Мамандардың есептеуінше 2020 жылға қарай Қазақстанның су қоры 100 км³-ден 70 км³-ге дейін азаяды. [[Ауғанстан]]дағы соғыс аяқталса Әмудария суын керектену күрт артады. Онда Өзбекстанның таза су қоры екі есе азаяды.

Соңғы есептеулер бойынша жобаның құны кемінде 40 млрд долл. Кей есептеу бойынша 100 млрд доллардан асады. Жылдық табысы 7—10 млрд долл, құрылыстың жүрілетін мерзімі 15 жыл, жоба пайдалануға берілгеннен 15-20 жылдан кейін пайда бере бастайды.
Ресейдің бірқатар сарапшылары бұл жобаны құптауда. Өйткені, олардың пайымдауынша қазақ тарабы суды түбінде бәрібір алып тынады. Қазақстаннан Ресейге ағып кететін су шамамен 30 км³ (Ертіс, Есіл, Тобыл), ал Ресейден Қазақстанға ағып келетін су ([[Жайық]] пен [[Еділдің]] бір сағасы - [[Қиғаш]] өзені) шамамен небары 8 км³ ғана. Міне, осы айырмада болашақта қазақ тарабы ойнайтын болады дейді. Халықаралық заң бойынша қазақ тарабы Ертістің суының 50 пайызын иемденуге құқылы. Сондықтан ресейлік бірлі жарым сарапшылар Ресей Сібір өзендерін бұруға қарсы тұру бекер деп есептейді.
Сонымен қатар Ертіс-Қарағанды каналының өткізу қабілетін жоғарылатып, артық суды Нұра арқылы Есілге құйып, одан әрі Есілдің суын [[Жарқайың]] маңында бөгеп, 30 км су сорғылы канал арқылы Торғай ойпатына қарай ағызу версиясы да бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:КСРО тарихы]]
[[Санат:КСРО-ның орындалмаған жобалары]]
[[Санат:КСРО дәуіріндегі аяқталмаған ірі құрылыс жобалары]]
[[Санат:Өзбекстан тарихы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Обь]]
[[Санат:Ертіс]]
[[Санат:Каналдар жобалары]]
[[Санат:Алапаралық су лақтырулар]]

← Ескі түзетулер	19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(Оң жақ жоғарыда көрсетілген қатысушының (бір ғана қатысушының) арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
(айырмашылығы жоқ)

@@ Жол нөмірі 1: / Жол нөмірі 1: @@
 [[Сурет:Russland Dawydow.PNG|thumb|600px|Сібір өзендерін бұру схемасы ([[Енисей]]ден басталып, [[Обь]], [[Ертіс]], [[Есіл]], [[Тобыл]] өзендерін қиып өтіп Арал бассейніне құятын каналдың негізгі күретамыры; кейбір ұсақ каналдар картада көрсетілмеген).]]
-'''Сібір өзендерінің кей саласын Қазақстанға бұру''' — Сібір өзендері суын [[Арал теңізі]] мен [[Каспий теңізі]]не бұру арқылы [[Қазақстан]] және [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]] елдері пайдалану және басқару жөніндегі жоба. XX ғасырдағы іске аспай қалған инженерлік және құрылыстық алып жобалардың бірі.<ref name=time75>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912998,00.html Saving the Caspian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826005705/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912998,00.html |date=2013-08-26 }}</ref><ref name=time82>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950711-2,00.html Making Rivers Run Backward] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618073003/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950711-2,00.html |date=2013-06-18 }}</ref>
+'''Сібір өзендерінің кей саласын Қазақстанға бұру''' — Сібір өзендері суын [[Арал теңізі]] мен [[Каспий теңізі]]не бұру арқылы [[Қазақстан]] және [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]] елдері пайдалану және басқару жөніндегі жоба. XX ғасырдағы іске аспай қалған инженерлік және құрылыстық алып жобалардың бірі.<ref name=time75>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912998,00.html Saving the Caspian]</ref><ref name=time82>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950711-2,00.html Making Rivers Run Backward]</ref>
 == Жобаның мақсаты ==
-Жобаның мақсаты Сібір өзендерінің кей бөлігін ([[Ертіс]], Үбі ([[Обь]])) жəне [[Шолман|Кама]], [[Есіл]], [[Тобыл]] өзендерінің суын суға аса тапшы өлкелерге, [[Ресей]]дің кей облыстары және Қазақстанға, [[Орталық Азия]]ға жеткізу. Жоба кезіндегі [[КСРО]]-ның Су шаруашылығы министрлігі тарапынан құпталған. Сондай-ақ, артық суды тартылып бара жатқан [[Арал теңізі]], сонымен қоса [[Каспий теңізі]]не де құюды жоспарлаған.
+Жобаның мақсаты Сібір өзендерінің кей бөлігін ([[Ертіс]], Үбі ([[Обь]])), [[Кама]], [[Есіл]], [[Тобыл]] өзендерінің суын суға аса тапшы өлкелерге, [[Ресей]]дің кей облыстары және Қазақстанға, [[Орталық Азия]]ға жеткізу. Жоба кезіндегі [[КСРО]]-ның Су шаруашылығы министрлігі тарапынан құпталған. Сондай-ақ артық суды тартылып бара жатқан [[Арал теңізі]], сонымен қоса [[Каспий теңізі]]не де құюды жоспарлаған.
 * Суды канал арқылы Ресейдің суға тапшы Қорған, Селебі, Омбы облыстарына жеткізу;
@@ Жол нөмірі 12: / Жол нөмірі 12: @@
 == Сипаттамасы ==
-Жобада КСРО-ның 160 мекемесі 20 жыл бойы жұмыстады, оның ішінде 48 жобалау-зерттеу және 112 ғылыми-зерттеу институт, (бұның 32-і КСРО-ның Ғылым Академиясының институті болды), 32 одақтық министрлік және 9 одақтас республикалық министрлік болды. 50 том жазба, зерттеу, құжаттамалық материал, 10 карта және сызбалық альбом дайындалды. Жобаны басқарушы және тапсырыс беруші — Минводхоз (одақтық Су шаруашылығы министрлігі).
+Жобада КСРО-ның 160 мекемесі 20 жыл бойы жұмыстады, оның ішінде 48 жобалау-зерттеу және 112 ғылыми-зерттеу институт, (бұның 32-і КСРО-ның Ғылым Академиясының институті болды), 32 одақтық министрлік және 9 одақтас республикалық министрлік болды. 50 том жазба, зерттеу, құжаттамалық материал, 10 карта және сызбалық альбом дайындалды. Жобаны басқарушы және тапсырыс беруші — Минводхоз.
 == «Сібір—Орталық Азия» каналы ==
@@ Жол нөмірі 42: / Жол нөмірі 42: @@
 [[2002 жыл]]ы Мәскеу мэрі Юрий Лужков бұл идеяны қайта көтерді. [[2009 жыл]]ы [[Астана]]да Юрий Лужковтың «Су және бейбітшілік» кітабының таныстырылымы болып өтті. Онда ресей билігінің су сату ойы анық байқалып қалды.<ref>{{cite web|url=http://gzt.ru/megapolis/vlast/247554.html|title=Лужков предложил повернуть реки и национализировать активы|author=|work=Gzt.ru|publisher=|accessdate=4 қазан 2009|deadlink=project-closed}}</ref>.
-Ресей сыншылары бұл жоба [[экология]]ға орны толмас зиян әкеледі деп байбалам салуда. Ал шын мәнінде бұл Ертіс немесе Үбінің бар болғаны 7-10% суын ғана пайдалану туралы сөз болып отыр. Оның өзінде көктемгі тасқын кезінде ғана небары 10% суын пайдаланбақшы. Қазақстан экс-Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Назарбаев]] бұл мәселені үнемі көтеріп келді. Алайда Ресей билігі нақты жауап берген жоқ.
+Ресей сыншылары бұл жоба [[экология]]ға орны толмас зиян әкеледі деп байбалам салуда. Ал шын мәнінде бұл Ертіс немесе Үбінің бар болғаны 7-10% суын ғана пайдалану туралы болып отыр. Оның өзінде көктемгі тасқын кезінде ғана 10% суын пайдаланбақшы. Қазақстан Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Назарбаев]] бұл мәселені үнемі көтерумен келеді. Ресей билігі нақты жауап берген жоқ.
 == Қарсы уәждер ==
-Ресей сыншыларының сөзіне қарағанда аталмыш жоба бұрыннан қалыптасқан экологиялық теңдікті бұзады, жануарларға зиянын тигізеді, Сібірдегі аз санды халықтарға кесепатын тигізеді, [[Солтүстік Мұзды мұхит]]тың суы тұздануын артады, ондағы ауа райы өзгереді, Қазақстан мен Орталық Азияның кей өлкесі тұзданады, батпаққа айналады, кей өзендердің мұз құрсануы өзгереді, т.т. мыс. Қазақстандық кей сарапшылар да бұған қарсы ұстанымда. Өйткені, олардың пайымдауынша, қазақ тарабы Сібір өзендерін бұруға əрекеттенуі - бұл Сырдария, Əмудария өзендерінің суынан бас тарту деген сөз. Яғни еларалық конвенцияда көрсетілген аталмыш өзен суының белгілі мөлшерін тұтыну мүмкіндігімізден айырылып қаламыз деген қауіп бар.
+Ресей сыншыларының сөзіне қарағанда аталмыш жоба бұрыннан қалыптасқан экологиялық теңдікті бұзады, жануарларға зиянын тигізеді, Сібірдегі аз санды халықтарға кесепатын тигізеді, [[Солтүстік Мұзды мұхит]]тың суы тұздануын артады, ондағы ауа райы өзгереді, Қазақстан мен Орталық Азияның кей өлкесі тұзданады, батпаққа айналады, кей өзендердің мұз құрсануы өзгереді, т.т. мыс.
 == Жобаның болашағы ==
@@ Жол нөмірі 51: / Жол нөмірі 51: @@
 Соңғы есептеулер бойынша жобаның құны кемінде 40 млрд долл. Кей есептеу бойынша 100 млрд доллардан асады. Жылдық табысы 7—10 млрд долл, құрылыстың жүрілетін мерзімі 15 жыл, жоба пайдалануға берілгеннен 15-20 жылдан кейін пайда бере бастайды.
-Ресейдің бірқатар сарапшылары бұл жобаны құптауда. Өйткені, олардың пайымдауынша қазақ тарабы суды түбінде бәрібір алып тынады. Қазақстаннан Ресейге ағып кететін су шамамен 30 км³ (Ертіс, Есіл, Тобыл), ал Ресейден Қазақстанға ағып келетін су ([[Жайық]] пен [[Еділ]]дің бір сағасы - [[Қиғаш]] өзені) шамамен небары 8  км³ ғана. Міне, осы айырмада болашақта қазақ тарабы ойнайтын болады дейді. Халықаралық заң бойынша қазақ тарабы Ертіс суының 50 пайызын иемденуге құқылы. Сондықтан ресейлік бірлі жарым сарапшылар Ресей Сібір өзендерін бұруға қарсы тұру бекер деп есептейді.
+Ресейдің бірқатар сарапшылары бұл жобаны құптауда. Өйткені, олардың пайымдауынша қазақ тарабы суды түбінде бәрібір алып тынады. Қазақстаннан Ресейге ағып кететін су шамамен 30 км³ (Ертіс, Есіл, Тобыл), ал Ресейден Қазақстанға ағып келетін су ([[Жайық]] пен [[Еділдің]] бір сағасы - [[Қиғаш]] өзені) шамамен небары 8  км³ ғана. Міне, осы айырмада болашақта қазақ тарабы ойнайтын болады дейді. Халықаралық заң бойынша қазақ тарабы Ертістің суының 50 пайызын иемденуге құқылы. Сондықтан ресейлік бірлі жарым сарапшылар Ресей Сібір өзендерін бұруға қарсы тұру бекер деп есептейді.
-Сонымен қатар Ертіс-Қарағанды каналының өткізу қабілетін өсіріп, артық суды Нұра арқылы Есілге құйып, одан әрі Есілдің суын [[Жарқайың]] маңында бөгеп, 30 км су сорғылы канал арқылы Торғай ойпатына қарай ағызу версиясы да бар.
+Сонымен қатар Ертіс-Қарағанды каналының өткізу қабілетін жоғарылатып, артық суды Нұра арқылы Есілге құйып, одан әрі Есілдің суын [[Жарқайың]] маңында бөгеп, 30 км су сорғылы канал арқылы Торғай ойпатына қарай ағызу версиясы да бар.
 == Дереккөздер ==