Moderator: 1 түзету

2026-07-12T19:06:46Z

1 түзету

15:28, 2025 ж. қаңтардың 3 кезіндегі Kasymov деген

2025-01-03T15:28:41Z

Жаңа бет

{{Өзен
|атауы = Сырдария
|шынайы атауы =
|сурет = Bridges in Khujand.jpg
|сурет ені =
|сурет атауы = Сырдария өзені, [[Тәжікстан]]
|карта = Syrdaryamap.png
|карта ені =
|карта атауы =
|ұзындығы = 2212 (Нарын өзенін қосқанда 3019)
|су алабының ауданы = 219 000
|су алабы =
|өзендердің су алабы =
|су шығыны = 703
|өлшеу орны =
|бастауы = [[Нарын (өзен, Қырғызстан)|Нарын]] және [[Қарадария]] өзендерінің қосылуынан
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі =
|s_lat_dir = N|s_lat_deg =40 |s_lat_min =54 |s_lat_sec = 0
|s_lon_dir = E|s_lon_deg =71 |s_lon_min =45 |s_lon_sec = 27
|сағасы = [[Арал теңізі]]
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі =
|m_lat_dir = N|m_lat_deg =46 |m_lat_min =09 |m_lat_sec = 15
|m_lon_dir = E|m_lon_deg =60 |m_lon_min =52 |m_lon_sec = 25
|еңістігі =
|ел = [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]] және [[Тәжікстан]]
|аймақ =
|ортаққордағы санаты = Syr Darya
}}
{{мағына|Сырдария (айрық)}}
'''Сырдария''' — [[Орталық Азия]]дағы [[өзен]]. Ол кейде [[Ежелгі грек тілі|көне грек тіліндегі]] {{polytonic|ὁ Ιαξάρτης}} деген аты бойынша '''Яксарт''' деп аталады. Өзеннің грекше аты [[көне парсы тілі]]ндегі '''Yakhsha Arta''' («Үлкен маржан») деген сөз тіркесінен бастау алады, бұл өзеннің суының түсінен пайда болған. Ортағасырлық мұсылман жазбаларында өзен жұмақтағы төрт өзеннің бірінің атымен «Сейхун» (سيحون) деп аталған. [[Әмудария]] өзені болса «Жейхун» деп аталған, бұл жұмақтағы төрт өзеннің тағы бірінің аты. Қазақстанда жергілікті тұрғындар оны күнделікті тілде «Дария» деп атайды.

[[Парсы тілі]]нен келген Сырдария атауы ежелден бері қолданылып келеді. Батыс елдеріндегілер болса 20-шы ғасырға дейін бұл өзенді '''Яксарт''' атауымен атап келді. [[Ескендір Зұлқарнайын]]ның жаулап алған жерлерінің солтүстік шекарасы Сырдария өзені арқылы өтті. [[Гректер|Грек]] тарихшыларының айтуы бойынша, Ескендір б.з.д 329 жылы [[Александрия Эсхата]] («Ең алыстағы Александрия») деген қаланың негізін қалаған. Ол қала қазір [[Хожанд|Худжанд]] деп аталады.

== Сипаттамасы ==
Өзен [[Қырғызстан]] мен шығыс [[Өзбекстан]]дағы [[Тәңір тауы|Тянь-Шань тауларындағы]] екі өзеннің: [[Нарын (өзен, Қырғызстан)|Нарын]] және [[Қарадария]] өзендерінің қосылуынан бастау алады да, 2,212 км қашықтықта орналасқан [[Арал теңізі]]не барып құяды. Сырдария өзенінің алабы 800 000 шаршы километрді құрайды, бірақ су іс жүзенде соның тек 200 000-ынан ғана жиналады. Оның біржылдық теңізге құюы — 28 км³ ғана, бұл Әмударияның теңізге құятын суының жартысына тең.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

Сырдария өзенінің суы Орталық Азиядағы ең құнарлы мақта өсіретін аймақтарды суғаруға және оның бойындағы [[Қоқан (қала)|Қоқан]], [[Худжанд]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Қызылорда]] қалаларын сумен қамтамасыз етуге қолданылады.

[[Сурет:map baikonur cosmodrome.png|left|thumb|200px|Қазақстандағы Байқоңыр ғарыш айлағының орнын көрсететін карта.]]

== Сырдария өзенінің атаулары ==
[[Гай Лэ Стрэнж]]дің «The Lands of the Eastren Caliphate» (Шығыс Халифат елдері) атты кітабы Сырдария өзені жайлы мәліметтер келген. Сырдарияның Шаш деп аталғандығын жазған. Жергілікті халық Шаш өзені десе әл-Мустауфа 14 ғасырда Моңғолдар оны Гүлзариян деп атайтын еді дейді. Арабтар Сейхун деп атаған . Ал түріктер Сырдария немесе Сырсу деп атаған. Бартольдтің «Орта Азиядағы Түріктердің тарихы» атты кітабының 53 бетінде Сырдария өзені жайлы мәліметтер келген. Абу әл-Ғазида осылай атаған. Ибн Хауқал Сейхун өзені түрік елдерінен шығып ағады деп айтқан. Ибн Хауқалдың айтуынша таудан аққан бұл өзен Арал теңізіне барып құяды. Араб саяхатшылары Сейхун Жейхун өзені секілді, онда кемемен жүзуге болады дейді. Қыс мезгілдерінде ұзақ уақытқа өзеннің бетінде мұз қатады. Осы себепті өзеннің үстінен арбалар жүре беретін.

Сырдария мен [[Әмудария]] Сейхун, Жейхун болмас бұрын Жаксартекс және Оксис деп аталған. Арабтар Сейхун, Жейхун атауларын яһудилерден алуы мүмкін деген болжам айтылады. Яһудилердің жазбаларында Писон және Гихон деген өзендер жайлы айтылады. Сейхун мен Жейхун осы сөздерге жақын болуы мүмкін, бірақ мағыналары белгісіз. Моңғол шапқыншылығы заманында Сейхун атауы қолданыста шығып, Сырдария деп атала бастаған.

Жазба деректер бойынша, біздің дәуірімізге дейінгі III ғасырда ол скиф тілінде Силис, біздің дәуіріміздің VI-VIII ғасырларында грекше Яксарт (түріктің касарт сөзі), VIII-X ғасырларда қарлықтардың үстемдігі кезінде Сейхун, одан да бұрын Александр Македонскийдің жауынгерлері оны Танаид деп атаған. Бұл атау скифтің дон - "өзен" деген сөзінің сөзбе-сөз аудармасы еді. Сырдария атауы XIII ғасырдың басынан аталады. Оның шығу төркіні туралы түрлі пайымдаулар бары белгілі. Алғаш рет пікір айтқан А.Левшин, одан кейін С.Г.Кляшторный, Қ.Өмірәлиев, А.Әбдірахманов зерттеулерінде кездеседі. <ref>{{кітап|авторы=Телғожа Жанұзақ|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Жер-су атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Өнер"|жыл=2011|томы= |беттері=|барлық беті=496|сериясы= |isbn=978-601-209-161-8|тиражы=3000 }}</ref>

== Сырдарияның төменгі ағысы ==
Сырдарияның төменгі ағысындағы өңірдің геологиясын, геоморфологиясы мен бедерін, климатын, өсімдігін, топырағын, [[жер]] бетіндегі және жерасты [[су]] қорларын, Арал теңізінің экология-географиялық жағдайын, теңіздің тартылу себептерін, шаруашылық салаларының (егіншілік, мал өсіру, балық өндірісі) дамуын, суармалы жердің мелиоративтік күйін, қоршаған орта нысандарының химиялық заттармен ластануын талдаған әдебиеттерге шолу жасалды.

Сырдария өзенінің Арал теңізіне дейін төменгі ағысында орналасқан Қызылорда облысының әкімшілік аумағы Тұран ойпатының ауқымды құмды-саздақ жазығында жатыр. Облыс жерінің оңтүстігінде [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм шөлінің]] солтүстік бөлігі, солтүстігінде – орталық [[Қазақстан]]ның оңтүстік шетіндегі үштік-бор қыраты мен Қара-Құм құмдары. Аймақтың ауқымды бөлігі Сырдария өзенінің ескі атырауы. Батысында [[Арал теңізі]].<ref>[http://bes-asyl.kz/%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%96-%D1%82%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96-%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921224746/http://bes-asyl.kz/%d1%80%d0%b5%d1%84%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%82/%d0%b3%d0%b5%d0%be%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d0%b8%d1%8f/%d1%81%d1%8b%d1%80%d0%b4%d0%b0%d1%80%d0%b8%d1%8f-%d3%a9%d0%b7%d0%b5%d0%bd%d1%96-%d1%82%d3%a9%d0%bc%d0%b5%d0%bd%d0%b3%d1%96-%d0%b0%d2%93%d1%8b%d1%81%d1%8b%d0%bd%d1%8b%d2%a3-%d0%b3%d0%b5%d0%be%d0%b3 |date=2013-09-21 }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтеме ==
* ''[http://www.britannica.com/eb/article-9070767/Syr-Darya britannica.com]''

[[Санат:Сырдария]]
[[Санат:Солтүстік Арал теңізі алабы]]
[[Санат:Шекаралық өзендер]]
[[Санат:Түркістан облысы өзендері]]
[[Санат:Қызылорда облысы өзендері]]
[[Санат:Өзбекстан өзендері]]
[[Санат:Тәжікстан өзендері]]

← Ескі түзетулер	19:06, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Сырдария - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

15:28, 2025 ж. қаңтардың 3 кезіндегі Kasymov деген