https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A1%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8BСутегі тектес атом үшін Бор теориясы - Түзету тарихы2026-04-21T01:39:34ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B&diff=47947&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:26:03Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B&diff=47946&oldid=prevНұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық2015-10-19T04:22:51Z<p><a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/Cat-a-lot&action=edit&redlink=1" class="new" title="Уикипедия:Гаджеттер/Cat-a-lot (мұндай бет жоқ)">Cat-a-lot</a>: Аласталуда... <a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9E%D2%9B%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B&action=edit&redlink=1" class="new" title="Санат:Оқулық (мұндай бет жоқ)">Санат:Оқулық</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>Бордың бірінші [[постулат]]ы бойынша [[атом]]да [[электрон]]дардың белгілі бір стационар орбиталары бар. Бор стационар [[орбита]]лар үшін мына шарт орындалуы тиіс деп тұжырымдады:<br />
<br />
::::m<sub>e</sub>rv=nħ<br />
<br />
мұндағы n =1,2,3, ... . Бұл [[шарт]] бойынша стационар орбиталардағы электронның [[импульс]] моменті ħ Планк тұрақтысынан бүтін еселікке үлкен дискретті [[мән]]дерге ғана ие бола алады. Сонымен бірге Бор [[атом ядросы]]ның өрісінде қозғалып жүрген электронға Ньютонның екінші [[заң]]ы мен Кулон заңын қолдануға болады деп [[Есептеу|есептеді]]. (Ал оның ұсынған өрнегі классикалық физикаға қарама-қайшы екенін ескерте кетейік.)<br />
<br />
[[Заряд]]ы Ze атом ядросының өрісінде бір электрон қозғалып жүрген [[жүйе]]ні қарастырайық. Егер Z = 1 болса, бұл сутегі атомы, ал егер Z > 1 болса, бұл [[сутегі]] тектес атом, яғни ион. Ядро тарапынан электронға kZe<sup>2</sup>/r<sup>2</sup> Кулон күші [[әрекет]] етеді, бұл күш Ньютонның екінші заңы бойынша электронның [[масса]]сы мен үдеуінің көбейтіндісіне тең. Электрон [[дөңгелек]] орбитамен қозғалады, сондықтан оның [[центр]]ге тартқыш үдеуі v<sup>2</sup>/r. Олай болса,<br />
::::m<sub>e</sub>v<sup>2</sup>/r=kZe<sup>2</sup>/r<sup>2</sup><br />
::өрнегінен ν жылдамдықты тауып, өрнегіне қойсақ:<br />
:::::n<sup>2</sup>ħ<sup>2</sup>/m<sub>e</sub>r=kZe<sup>2</sup>,<br />
::бұдан электронның стационар орбитасының радиусы:<br />
::::r<sub>n</sub>=(ħ<sup>2</sup>/km<sub>e</sub>)n<sup>2</sup><br />
<br />
Егер өрнегінде n = 1, Z = 1 болса, сутегі [[атом]]ындағы электронның бірінші стационар орбитасының [[радиус]]ын анықтаймыз. Оны r<sub>0</sub> әрпімен белгілеп, Бор радиусы деп атайды:<br />
<br />
::::r<sub>0</sub>=ħ<sup>2</sup>/km<sub>e</sub>e<sup>2</sup>=0,529*10<sup>-10</sup>м<br />
<br />
Бұл мән молекулалы-кинетикалық [[теория]] бойынша есептелген сутегі атомы радиусының мәнімен сәйкес келеді.<br />
<br />
Стационар орбитадағы электронның толық [[энергия]]сы оның [[кинетикалық энергия]]сы және ядромен әрекеттесу кезіндегі [[потенциалдық энергия]]сының қосындысынан тұрады:<br />
<br />
::::E=m<sub>e</sub>v<sup>2</sup>/2+kZe<sup>2</sup>/r.<br />
<br />
Соңғы теңдеуді өрнегін пайдалана отырып, мынадай түрге келтіруге болады: Е<sub>n</sub>=-kZe<sup>2</sup>/2r. Бұл өрнектегі радиустың орнына өрнегін қойсақ, атомның ішкі энергиясының мүмкін мәндерін алуға болады: <br />
::::Е<sub>n</sub>=(k<sup>2</sup>m<sub>e</sub>e<sup>4</sup>/2ħ<sup>2</sup>)(Z<sup>2</sup>/n<sup>2</sup>)<br />
<br />
Мұндағы k=1/4<math>\pi</math>ε<sub>0</sub> SI жүйесінде берілген. n = 1, 2, 3, ... бүтін сандары негізгі кванттық сандар деп aталады.<br />
<br />
Сонымен, атомның энергиясы тек [[Өрнек|өрнегімен]] анықталатын дискретті мәндерді ғана қабылдай алады.<br />
<br />
Сутегі атомы үшін Z = 1, ал оның энергиясының мәндері былай анықталады:<br />
::::E<sub>n</sub>=-(k<sup>2</sup>m<sub>e</sub>e<sup>4</sup>/2ħ<sup>2</sup>)(1/n<sup>2</sup>).<br />
<br />
[[Сызық]]тың шығару және жұтылу спектрлері Бор теориясында атомдардың энергиясы өрнегімен анықталатын дискретті мәндерге ғана ие бола алатынымен түсіндіріледі. Бір [[химия]]лық элементтің барлық атомдарының энергетикалық [[деңгей]]лері бірдей. Электрон бір деңгейден екінші деңгейге ауысқанда [[фотон]] сәуле шығарады. Басқа элемент атомдарының энергетикалық деңгейлерінің<br />
[[құрылым]]ы басқа, сондықтан шығару және жұтылу спектрлері өзгеше болады.<br />
<br />
Бордың екінші постулатынан сәуле шығару жиілігін анықтайық:<br />
<br />
::::hν=E<sub>n</sub>-E<sub>m</sub>, ν=E<sub>n</sub>/2<math>\pi</math>ħ-E<sub>m</sub>/2<math>\pi</math>ħ.<br />
<br />
Соңғы өрнекте ħ=n/2<math>\pi</math> екенін ескердік. Энергияның мәніне өрнегін қойсақ,<br />
<br />
::::ν=k<sup>2</sup>m<sub>e</sub>e<sup>4</sup>/4<math>\pi</math>ħ<sup>3</sup>(1/m<sup>2</sup>-1/n<sup>2</sup>)<br />
<br />
аламыз. Егер<br />
<br />
::::R=k<sup>2</sup>m<sub>e</sub>e<sup>4</sup>/4<math>\pi</math>ħ<sup>3</sup><br />
<br />
деп белгілесек, өрнегі Бальмердің [[формула]]сымен сәйкес келеді. Өрнегіне кіретін шамалардың бәрі белгілі тұрақтылар, олардың мәндерін орнына қойып, R Ридберг тұрақтысын есептеп шығаруға болады. Осындай [[есептеу]]лердің нәтижесі [[тәжірибе]]ден алынған мәнмен бірдей болып шыққан. Жиіліктердің формуласымен есептелген мәндері де [[эксперимент]]тің нәтижесімен дәл келеді.<br />
<br />
Бор теориясы [[атом]] құрылымының теориясын жасаудағы алғашқы қадам болып табылады. Ол классикалық [[физика]] заңдылықтарын<br />
микроәлем физикасының [[құбылыс]]тарына қолдануға жарамайтының айқын көрсетіп берді. Бірақ алғашқы жетістіктерден соң Бор теориясы көптеген қиындықтарға кездесті. Мысалы, ол сутегінен кейінгі ең қарапайым гелий атомының теориясын жасауда толық сәтсіздікке ұшырады. Сәтсіздіктердің басты себебі теорияның ішкі логикалық [[Қарама-қайшылық|қарама-қайшылығында]] еді, ол жартылай классикалық, жартылай кванттық [[көзқарас]]тарға сүйенді. Қазіргі кезде Бор теориясы, негізінен, тарихи қызығушылық тудырады. Бірақ бұл теория қазір де бірқатар маңызды физикалық ұғымдарды (мысалы, энергетикалық деңгейлер ұғымын) енгізуге қолданылатын ыңғайлы [[механика]]лық модель болып табылатынын есте ұстаған жөн. Сонымен, Бор теориясы [[кванттық механика]]ны құрудағы өтпелі<br />
кезең болып табылады.<ref>Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
[[Бор постулаттары]]<br />
<br />
[[Санат:Физика]]<br />
<br />
<br />
<br />
{{stub}}</div>Нұрлан Рахымжанов