Moderator: 1 түзету

2026-06-26T06:25:36Z

1 түзету

06:37, 2026 ж. сәуірдің 20 кезіндегі Rasulbek Adil деген

2026-04-20T06:37:41Z

Жаңа бет

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Сумгайыт
|шынайы атауы = {{lang-az|Sumqayıt}}
|сурет = Sumqayıt bulvarı, 04.09.2016 - 18.jpg
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Әзербайжан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =35 |lat_sec =30
|lon_dir =E |lon_deg =49 |lon_min =38 |lon_sec =23
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты = 1938
|алғашқы дерек = 1580
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 1949
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 26
|климаты = субтропикалық
|ресми тілі =
|тұрғыны =
|санақ жылы =
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +4:00
|DST =
|телефон коды = +994 18
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Сумгайыт''' ({{lang-az|Sumqayıt}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. Елдегі үшінші ірі қала (Баку мен Гәнжәдан кейін) және халқы жағынан екінші орында. Сондай-ақ, ол [[Абшерон түбегі|Абшерон]]дағы екінші ірі өнеркәсіп орталығы.
Сумгайыт қаласының халқы 2026 жылы 280 100 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/az/population-of-sumqayit-9017.html|title=Население Сумгайыт|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-15|lang=}}</ref>

== Географиялық сипаттамасы ==
[[Каспий теңізі]]нің жағалауында (Абшерон түбегінің солтүстік-батысында), Бакуден солтүстікке қарай 31 км жерде орналасқан.
Сумгайыттың климаты жартылай шөлді аймақ ретінде сипатталады, жазы ыстық, қысы жұмсақ. Шілде мен тамыз айларындағы орташа күндізгі температура шамамен 30-35°C, бірақ одан да жоғары көтерілуі мүмкін. Бұл кезеңде жауын-шашын сирек жауады, сондықтан ылғалдылық төмен.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/azerbaidzhan/sumgait/hub|title=Сумгаит (Сумгайыт)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-15|lang=}}</ref>

== Тарихы ==
Бір болжам бойынша, қаланың атауы сол аймақ арқылы ағып өтетін Сумгайыт өзенімен байланысты. Сондай-ақ, сүйіктісіне су іздеп жүріп жоғалып кеткен Сум есімді жас жігіт туралы жергілікті аңыз бар, кейіннен оның сүйіктісі Сумның жоғалып кетуіне жұбаныш таппай, өзенге барып, «Сум қайт!» деп айқайлайды (әзербайжан тілінде «Сум, қайтып кел!» дегенді білдіреді). Осылайша, өзен Сумгайыт деп аталып, қала осы атпен аталған.

Қазіргі Сумгайыт 1938 жылы құрылып, 1949 жылы қала мәртебесін алды. Оның пайда болуы Кеңес үкіметінің Абшерон түбегінде ірі өнеркәсіптік орталық құру туралы шешімімен анықталды. Оның жылдам өсуінің негізгі факторларына мыналар кірді:
*Географиялық орналасуы: Каспий теңізінің жағалауында, Бакуден солтүстікке қарай небәрі 31 км жерде орналасуы ыңғайлы логистиканы қамтамасыз етті.
*Өнеркәсіптік саясат: Қала бастапқыда химия және металлургия өнеркәсібінің орталығы ретінде жобаланған. Мұнда құбыр прокаты зауыты және алюминий балқыту зауыты сияқты өнеркәсіптік алыптар тез арада салынды.
*Адами ресурстар: КСРО-ның түкпір-түкпірінен жастар бүкілодақтық құрылыс алаңына ағылды, бұл Сумгайытқа бейресми «Жастар қаласы» деген ат берді.

Қалыптасу кезеңінен бастап Сумгайыт моноиндустриялық қала ретінде дамыды. Оның экономикасы толығымен ауыр өнеркәсіпке бағытталған болатын. Өнеркәсіптік бағытына қарамастан, қалада мәдени өмір де жанданды. Қоғамдық орталықтар, музыка мектептері және театрлар ашылып, жас және динамикалық кеңестік қаланың ерекше атмосферасын қалыптастырды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/azerbaidzhan/sumgait/istoriia|title=История города Сумгаит|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-15|lang=}}</ref>

1988 жылдың 27-29 ақпанында Сумгайытта қаланың армян халқына қарсы бүлік болды, оның құрбандары әртүрлі бағалаулар бойынша бірнеше ондаған адамнан бірнеше жүзге дейін болды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Бұрын Абшерон экономикалық аймағының құрамына кірді. 2021 жылдың 7 шілдесінен бастап Абшерон-Хызын экономикалық аймағының құрамына кіреді. 2011 жылы Сумгайыт химиялық өнеркәсіптік паркі құрылды.

Қалада 58 мектепке дейінгі мекеме, 52 жалпы білім беру мекемесі, 13 кәсіптік және музыкалық мектеп және Сумгаит жекеменшік түрік орта мектебі бар. Сумгаит мемлекеттік университеті бар. Сонымен қатар 40 медициналық мекеме, оның ішінде 17 аурухана, 33 емхана, оның ішінде төрт балалар емханасы, төрт жедел жәрдем станциясы, үш перзентхана және екі көз орталығы жұмыс жасайды.

Тәуелсіздік алғаннан бері Сумгайыт экологиялық жағдайын біртіндеп жақсартты, азаматтық құрылыс саласы жақсарды. Бүгінде Сумгайыт елдің ірі мәдени орталығы болып табылады. Онда театрлар (соның ішінде Әзербайжандағы жалғыз су қуыршақ театры), қоғамдық орталықтар, өлкетану мұражайы және спорт алаңдары бар. Жағалау, көптеген шайханалар, жағажайлар, саябақтар мен алаңдар туристер үшін қызықты орындардың бірі.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2320-Sumgait.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-15|lang=}}</ref>

== Галерея ==
<gallery mode="packed">
Sumgayit railway station.jpg|Сумгайыт теміржол вокзалы
Sumgait1.jpg|Сумгайыт алаңдарының бірі
8-ci mikrorayon, Sumqayıt.jpg|8-ші шағын аудан
Sumqayıt Cümə Məscidi.jpg|Сумгайыт жұма мешіті
Sumgait - my home.jpg|Сумгайыт
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]
[[Санат:Каспий теңізі кемежайлары]]

← Ескі түзетулер	06:25, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Сумгайыт - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

06:37, 2026 ж. сәуірдің 20 кезіндегі Rasulbek Adil деген