Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:10:41Z

1 түзету

Sibom: clean up, replaced: англ. → ағылш. using AWB

2016-03-29T08:25:51Z

clean up, replaced: англ. → ағылш. using AWB

Жаңа бет

[[Сурет:M104 3.6 4.5 8.0 microns spitzer.png|thumb|right|300px|Шиқалпақ мағынасындағы Сомбреро галактикасы]]
'''Сомбреро галактикасы''' (Messier 104, [[Ағылшын тілі|ағылш.]] M 104, NGC 4594, [[Қазақ|қаз]]. Мессье 104, М104, "Шиқалпақ галактикасы" деп те атауға болады, "сомбреро" [[Мексика]]лық қалпақ үлгісін көрсетеді) — [[Бикеш шоқжұлдызы]]ндағы Sa-Sb түріндегі спиралді (үйрілмелі) галактика есептеледі. Оның жарқырауы +8.7, жерден 28 млн жарық жылы қашықтықта орналасқан. Бұл галактиканың диаметрі шамамен 50 000 жарық жылы, үлкендігі [[Құс жолы]] галактикасының 30％ -шамасында.

Астрономдар алғашында оны сақинасы кішкентай, нәзік спиралді галактика деп түсінген болатын. Бірақ [[Спитцер ғарыш телескобы]] түсірген суреттерге негізделгенде, айналасындағы "қалпақ жиегі жолағы" бұрынғыдан әлдеқайда ауқымды эллипис галактика екендігі мәлім болды.<ref>[http://www.space.com/15428-sombrero-galaxy-spitzer-photo.html] Famous Sombrero Galaxy Shows Surprising Side</ref> Бұл галактиканың [[жұлдыз шамасы]] +9.0 болып, жай телескоптармен де байқауға болады. Кейбіреулердің айтуынша, Сомбреро галактикасы Құс жолының 10 млн мегапарсек (megaparsecs) радиусы аумағы ішіндегі ең жарық галактика есептеледі екен.<ref name="Karachentsev2004">{{cite journal
| author=Karachentsev, Igor D. | author2=Karachentseva, Valentina E. | author3=Huchtmeier, Walter K. | author4=Makarov, Dmitry I.
| title=A Catalog of Neighboring Galaxies
| journal=The Astronomical Journal
| date=2003
| volume=127
| issue=4
| pages=2031–2068
| bibcode=2004AJ....127.2031K
| doi=10.1086/382905}}</ref>

Ол өзегінде [[Қара құрдым]]ы бар, жарқырауы күшті алып галактика есептеледі. Оның әсіресе [[экватор]]ға жақын аумағында жұлдызара тозаңнан құралған қараңғы өңір бар. Оның келбеті көркем болғандықтан көптеген обсерваториялардың, тіпті кейбір арнаулы сурет түсіретін [[астроәуесқой]]лардың маңызды нысанына айналған.

== Байқалуы ==
Ол 1781ж. 11 мамырда Мессьенің бақылауы барысында тұңғыш рет тіркелді және ол Мессье екінші рет жасаған [[Галактика]]лар мен [[Тұмандық]]тар тізіміне енді.

Ол сондай-ақ ең алғаш байқалған жарығының қызылға жылжуы өте күшті аспан денесі есептеледі. Лоуэлл обсерваториясының жетекшісі V.M. Slipher-дің 1912 жылғы өлшеуі арқылы ол секундына 1000 км жылдамдықпен бізден барынша алыстап барады.

== Ядросы ==
Сомбреро галактикасының (М104) ядросы зерттеулер арқылы [[Атқылау ядросы төмен ионданған өңір]]ден (АЯТИӨ, немесе LINER, Low ionization nuclear emission region) құралғаны мәлім болды.<ref name="hoetal1997">{{cite journal
| author= L. C. Ho, A. V. Filippenko, W. L. W. Sargent
| title=A Search for "Dwarf" Seyfert Nuclei. III. Spectroscopic Parameters and Properties of the Host Galaxies
| journal=Astrophysical Journal Supplement（Астрофизика журналы)
| year=1997 жылы
| volume=112 том
| pages=315-390бет
| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJS..112..315H }}</ref> Өзек өңірден ионданған газдар байқалады, тек олар әлсіз ионданған (яғни, атомдар тек аз санды электрондарын ғана жоғалтқан). Ионданған газдардың энергиясы әлі де таласты тақырып болып келеді. Кейбір бұл түрдегі галактикалардың энергиясы [[жұлдыз қалыптасу өңірі]]ндегі өте ыстық жас [[жұлдыз]]дардан келсе, кейбірінде энергияны галактика өзегі қамдайды (әсіресе аса алып [[қара құрдым]]ы бар өңірден келетін энергия). Инфрақызыл спектроскопияны бақылау арқылы Сомбреро галактикасының өзегінде жұлдыз пайда болу әрекеті байқалмады. Бірақ бір [[Аса алып қара құрдым]] бар екені расталуда. Ол Сомбреро галактикасының газының иондануын энергиямен қамдап жатса керек.
[[Сурет:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|thumb|right|300px|Хаббл ғарыш телескобымен (HST) тартылған Сомбреро галактикасы (M104), сурет иесі: HST/NASA/ESA.]]

== Өзегіндегі Қара құрдым ==
1990 жылы John Kormendy басшылығындағы зерттеу тобы аталған галактика өзегінде аса алып [[қара құрдым]] бар екенін анықтады.<ref name="kormendyetal1996">{{cite journal
| author=J. Kormendy, R. Bender, E. A. Ajhar, A. Dressler, S. M. Faber, K. Gebhardt, C. Grillmair, T. R. Lauer, D. Richstone, S. Tremaine
| title= Хаббл ғарыш телескобы анықтаған 1 X 10 9 Mʘ Қара құрдым NGC 4594 орналасқан.
| journal=Astrophysical Journal Letters
| year=1996
| volume=473
| pages=L91-L94
| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996ApJ...473L..91K }}</ref> Аталған топ CFHT телескобы мен Хаббл ғарыш телескобының спектроскоптық деректеріне негізделіп, бұл галактиканың ядросының массасы күн массасының 1 млрд есесіндей (10<sup>9</sup>M<sub>ʘ</sub>) үлкен болғанда ғана (аса алып қара құрдым шамасында) бұл галактиканың ядросындағы жұлдыздар өзгерісінің жылдамдығын оң түсіндіруге болады деп есептеді. Бұл жақын галактикалар арасында мөлшерленген ең алып [[Қара құрдым]] есептеледі.

== Синхротронды сәулелену ==
Радио және рентген толқын ұзындығы өңіріне сай Сомбреро галактикасының өзегіндегі [[синхротронды сәулелену]]і күшті екені байқалады.<ref name="debruynetal1996">{{cite journal
| author=A. G. de Bruyn, P. C. Crane, R. M. Price, J. B. Carlson
| title= NGC 3031 пен NGC 4594 орталығында радиотолқынды тарқату қайнары оранласқан
| journal=Astronomy and Astrophysics
| year=1976 жылы
| volume=46 том
| pages=243-251 бет
| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1976A&A....46..243D }}</ref><ref name="hummeletal1984">{{cite journal
| author=E. Hummel, J. M. van der Hulst, J. M. Dickey
| title= спиралді галактиканың радиотолқынды тарқату орталығы - Starburst or accretion
| journal=Astronomy and Astrophysics
| year=1984 жылы
| volume=134 том
| pages=207-221бет
| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1984A&A...134..207H }}</ref><ref name="theanetal2000">{{cite journal
| author=A. Thean, A. Pedlar, M. J. Kukula, S. A. Baum, C. P. O'Dea
| title=High-resolution radio observations of Seyfert galaxies in the extended 12-μm sample - I. The observations
| journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
| year=2000 жыл
| volume=314 том
| pages=573-588 бет
| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000MNRAS.314..573T }}</ref><ref name="dimatteoetal2001">{{cite journal
| author=T. Di Matteo, C. L. Carilli, A. C. Fabian
| title=Limits on the Accretion Rates onto Massive Black Holes in Nearby Galaxies
| journal=Astrophysical Journal
| year=2001 жыл
| volume=547 том
| pages=731-739 бет
| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJ...547..731D }}</ref><ref name="pellegrinietal2002">{{cite journal
| author=S. Pellegrini, G. Fabbiano, F. Fiore, G. Trinchieri, A. Antonelli
| title=Nuclear and global X-ray properties of LINER galaxies: Chandra and BeppoSAX results for Sombrero and NGC 4736
| journal=Astronomy and Astrophysics
| year=2002 жыл
| volume=383 том
| pages=1-13 бет
| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002A&A...383....1P }}</ref><ref name="pellegrinietal2003">{{cite journal
| author=S. Pellegrini, A. Baldi, G. Fabbiano, D.-W. Kim
| title=An XMM-Newton and Chandra Investigation of the Nuclear Accretion in the Sombrero Galaxy (NGC 4594)
| journal=Astrophysical Journal
| year=2003 жыл
| volume=597 том
| pages=175-185 бет
| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...597..175P }}</ref><ref name="krauseetal2006">{{cite journal
| author=M. Krause, R. Wielebinski, M. Dumke
| title= Сомбреро галактикасы (NGC 4594) радиотолқынды өзегінің субмиллиметрлік радиациясын күзету.
| journal=Astronomy and Astrophysics
| year=2006 жыл
| volume=448 том
| pages=133-142 бет
| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006A&A...448..133K }}</ref> Синхротронды сәулелену әдетте жоғары жылдамдықтағы электрон күшті магнит өрісі өңірінен өткендегі тербелістен пайда болады. Бұл құбылыс қозғалыстағы галактика өзегінде біршама жалпыласқан. Галактика ядросындағы кейбір синхротронды сәулелену уақытқа сай өзгергенімен, Сомбреро галактикасының радиомагнитті сәулеленуінің қарқын өзгерісі 10-20% шамасында.

== Толық айқындалмаған субмиллиметрлік радиация ==
2006 жылы екі зерттеу тобы аталған галактикадан толқын ұзындығы 850 микрон болатын [[субмиллиметрлік радиация]] байқағанын жариялады.<ref name="krauseetal2006" /><ref name="bendoetal2006" /> Бұл субмиллиметрлік радиация жұлдызара шаңдардан (әдетте инфрақызыл сәулесі және субмиллиметрлік толқын диапазонында кездесетін) пайда болмаған, синхротронды сәулеленуден (әдетте радиотолқынында кездесетін) пайда болмаған, ыстық газдың тежегіш сәулеленуінен (әдетте субмиллиметрлік радиацияда кездесетін) пайда болмаған, молекулалық газдан (субмиллиметрлік радиация спектрінде кездесетін ) пайда болмаған,<ref name="bendoetal2006">{{Cite journal
| author= G. J. Bendo, B. A. Buckalew, D. A. Dale, B. T. Draine, R. D. Joseph, R. C. Kennicutt Jr., K. Sheth, J.-D. T. Smith, F. Walter, D. Calzetti, J. M. Cannon, C. W. Engelbracht, K. D. Gordon, G. Helou, D. Hollenbach, E. J. Murphy, H. Roussel
| title=Spitzer and JCMT Observations of the Active Galactic Nucleus in the Sombrero Galaxy (NGC 4594)
| journal=Astrophysical Journal
| year=2006
| volume=645
| pages=134–147
| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...645..134B | doi= 10.1086/504033
}}</ref> оның қайнары әлі күнге белгісіз болып қалуда.
== Қатысты суреттер ==
{|border="1"
|style="font-size: 87%;" |[[File:Ssc2005-11a.jpg|250x350px]]
|style="font-size: 87%;" |[[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|250x350px]]
|style="font-size: 87%;" |[[File:Sombrero Galaxy in infrared light (Hubble Space Telescope and Spitzer Space Telescope).jpg|250x350px]]
|-
|style="font-size: 87%;" |[[File:M104 - Sombrero.jpg|250x350px]]
|style="font-size: 87%;" |[[File:M104 3.6 4.5 8.0 microns spitzer.png|250x350px|infrared image of Sombrero galaxy]]
|style="font-size: 87%;" |[[File:Phot-07c-00-fullres.jpg|250x350px]]
|-
|style="font-size: 87%;" |[[File:Messier 104 2MASS.jpg|250x350px]]
|style="font-size: 87%;" |[[File:M104 - Sombrero.jpg|250x350px]]
|}
== Сыртқы сілтеме ==
* [http://www.seds.org/messier/m/m104.html Messier 104, SEDS галактикасы]
* [http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2003/28/image/a Хаббл ғарыш телескобы сайты: Сомбреро галактикасының суреттері]
* [http://www.spacetelescope.org/images/html/opo0328a.html Еуропалық ғарыш агенттігі/Хаббл M104 суреті]
* [http://www.nightskyinfo.com/archive/m104_galaxy/ NightSkyInfo.com - M104, Сомбреро галактикасы]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жұлдыздар]]
[[Санат:Шоқжұлдыздар]]
[[Санат:Астрономия]]

← Ескі түзетулер	18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Сомбреро галактикасы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Sibom: clean up, replaced: англ. → ағылш. using AWB