https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80Сирекжер элементтер - Түзету тарихы2026-04-19T03:24:40ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80&diff=25443&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:05:24Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:05, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80&diff=25442&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-05-13T13:55:13Z<p>clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:Rareearthoxides.jpg|thumb|250px|right|Сирекжер элементтердің оксидтері. Сағат тілі бағытында ортаңғысынан біріншісіне дейін: [[празеодим]], [[церий]], [[лантан]], [[неодим]], [[самарий]], [[гадолиний]]<!-- Clockwise from top center: praseodymium, cerium, lanthanum, neodymium, samarium, and gadolinium. -->]]<br />
<br />
Халықаралық Таза және Қолданбалы Химия Одағының [http://en.wikipedia.org/wiki/Rare_earth_element IUPAC] анықтамасына сәйкес Сирекжер Элементтеріне периодтық кестенің келесі элементтері ([[TR]]) [[лантан]] La,<br />
[[Церий]] Се, [[празеодим]] Рг, [[неодим]] Nd, [[прометий]] Рт, [[самарий]] Sm, [[европий]] Ей, [[гадолиний]] Gd, [[тербий]] ТЬ, [[диспрозий]] Dy, [[гольмий]] Но, [[әрбий]] Ег, [[тулий]] Тпг, [[иттербий]] ҮЬ,<br />
[[лютеций]] Lu мен [[иттрий]] Ү жатады. Сирекжерлер металлургияда қара және түсті металдар қорытпаларының<br />
механикалық қасиеттерін, жылу және оттөзімділігің<br />
арттыратын легирлеуші және модификациялаушы қоспалар ретінде пайдаланылады. Олар мұнай крекингінде<br />
катализатор ретінде, түрлі-түсті теледидар кинескоптарын, люминефор, жоғары қуатты магниттік қорытпалар,<br />
лазер мен мазер өндірісінде, hi-tech бұйымдарда, атом реакторларында реттеуші өзек ([[Gd]], [[Sm]], [[Ей]]), радиобелсенді сәулелер көзі<br />
түрінде қолданылады.<br />
==Геохимиясы мен минералогиясы== <br />
Барлық сирекжер<br />
элементтер тобының жер қыртысындағы орташа жиынтық мөлшері 0,01% шамасында, ал жекелеген элементтерінің мөлшері 2 • 10<sup>−5</sup> ([[тулий]]) пен 4,6 • 10<sup>−3</sup> ([[церий]]) аралығында өзгереді. Олардың жоғары мөлшері сілтілі және<br />
ультранегізді-сілтілі таужыныстарға тән. Иттрийдің<br />
концентрациялану коэффициенті 100-150, ал қалған<br />
элементтерде - 50. Сирекжерлер 200-ге жуық минералдың құрамына кіреді, олардың ішінде өнеркәсіптік<br />
мәнге иелері: [[монацит]] (Се,Тһ)Р0<sub>4</sub> (70% -ға дейін TR<sub>2</sub>0<sub>3</sub>),<br />
[[ксенотим]] ҮР0<sub>4</sub> (60%-ға дейін), [[бастнезит]] Ce(CO<sub>3</sub>)F (65-75%), [[паризит]] (Ce,La)<sub>2</sub>Ca(C0<sub>3</sub>)<sub>3</sub>F <sub>2</sub> (46-60%), [[лопарит]]<br />
(Na,Ce,Ca)(Ti,Nb,Ta)0<sub>3</sub> (31-35%), [[фергюсонит]] Y(N<sub>b</sub>0<sub>4</sub>)<br />
(30-45%).<br />
==Қоры мен өндірісі==<br />
Сирекжер элементтердің әлемдік<br />
қоры ([[ТМД]]-ны қоспағанда) 45 млн. тонна деп бағаланады. ірі кенорындардың қоры (TR<sub>2</sub>0<sub>3</sub>) 500 мың тоннадан<br />
асады, орташаларда - 100-500 мың тонна, ұсақтарда -<br />
100 мың тоннаға дейін. Қоңды кенде TR<sub>2</sub>0<sub>3</sub> мөлшері 1-2%,<br />
ал жұтаңдарда - 0,3% -ға дейін болады. Шетелдердегі сирекжер элементтер концентрациясын (60% TR<sub>2</sub>0<sub>3</sub>) өндіру<br />
көлемі 50 мың тонна, оның 60%-ға жуығын [[АҚШ]]<br />
өндіреді. Сирекжерлерді олардың дербес кенінен (бастнезит пен монцанит), сонымен қатар [[тантал]]-[[ниобий]] мен<br />
[[уран]] кенінен ілеспе түрінде алады.<br />
2000 жылы бастнезит концентратының құны 600 $/т,<br />
монцанит 350 $ / т шамасында болған.<br />
Қазақстандағы сирекжер көздері негізінен [[ванадий]],<br />
[[фосфор]], [[уран]] және [[титан]]-[[цирконий]] кенорындарымен<br />
байланысты. Бұл кенорындарда сирекжерлер ілеспе<br />
компоненттер түрінде кездеседі, олардың концентрациясы өнеркәсіптік мәнге жақындайды. Сонымен қатар сижерлердің айқын басым концентрациясы оларды<br />
Жетекші компонент ретінде қарастыруға мүмкіндік<br />
беретін 10 шақты кенорындар мен кенбілінімдер: [[Ақбұлак]], [[Талайрық]], [[Солтүстік Кутюхин]], [[Күндібай]], [[Надеждин]], [[Молодежное]] ([[Солтүстік Қазақстан]]), [[Ақкеңсе]] ([[Орталық Қазақстан]]), [[Жәмші]] ([[Оңтүстік Қазақстан]]), [[Приозерное]] ([[Батыс Қазақстан]]). Сирекжерлі нысандардың ең<br />
ірісі [[Шығыс Қазақстан]]дағы Жоғарғы Еспе сирек металдар (ниобий-цирконий-сирекжерлер) кенорны. [[Молибден]]-[[вольфрам]] кенорындары ([[Орталық Қазақстан]]) арасында Жоғарғы Қайрақты, Жанет, Оңтүстік Жауыр, т.б.<br />
сирекжер элементтерінің біршама жоғары мөлшерде<br />
болуымен ерекшеленеді.<br />
Сирекжерлі кенденудің ірі көздері ванадий кенорындары - Баласауысқандық, Қорамсақ, Жабағылы; фосфорит кенорындары - Ақсай, Шолақтау, Көксу, [[Көкжол]],<br />
[[Жаңатас]], [[Жоғарғы Ран]], т.б(Қаратау); органогендік-фосфат-уранды - Меловое, Тайбағар, Томақ, Тасмүрын (Маңғыстау ); қабаттық-инфильтраңиялың уранды селенді<br />
кенорындар - [[Инкай]], [[Мыңқұдық]], [[Қанжуған]], т.б. ([[Шу]]-[[Сарысу]] мен [[Сырдария]] ойпаңдары); фосфорлы-уранды<br />
кенорындар - Заозерное, Тастыкөл және т.б.; урандыкөмір кенорындары - [[Қалжат]], [[Төменгі Іле]] (іле ойпаңы);<br />
көмір кенорындары - Юбилейное (Қаражыра), [[Алакөл]],<br />
[[Ленгер]], [[Шүбаркөл]], [[Майкөбен]] мен [[Жыланшық]] алаптары; титан-цирконий шашылымдары - [[Обухов]], [[Заячья]],<br />
[[Решающая]], Ағеспе, т.б.<br />
[[Солтүстік Қазақстан]], [[Торғай]], [[Ұлытау]] (Күндібай кенорны, т.б.) аудандардағы сирекжерлі мору қыртысы да<br />
практикалық қызығушылық мәнге ие.<br />
Сирекжер шикізатының потенциялық көзіне [[Көкшетау]] аймағының сілтілі-мафелі интрузияларымен байланысты карбонатиттері жатады. Мұндай интрузиялар<br />
Мұғалжарда, Оңтүстік және [[Орталық Қазақстан]]да да<br />
Дамыған. Оларда сирекжерлердің жоғары мөлшері байқалады. Жарма-Сауыр белдеміндегі сілтілі гранит массивтерінің сирекжерлермен минералдануы да қызығушылық туындатады.<ref>Пайдалы қазбалар. Оқулық. - Астана: Фолиант, 2008. - 440 б. ISBN 9965-35-411-1</ref><br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:C]]<br />
[[Санат:Пайдалы қазбалар]]</div>ArystanbekBot