https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA
Септік - Түзету тарихы
2026-04-18T10:53:07Z
Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы
MediaWiki 1.23.3
https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA&diff=53209&oldid=prev
Moderator: 1 түзету
2025-04-25T18:56:10Z
<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:56, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>
Moderator
https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA&diff=53208&oldid=prev
Vyacheslav Nasretdinov: /* Қазақ тіліндегі cептіктер */
2014-06-26T07:51:25Z
<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Қазақ тіліндегі cептіктер</span></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Септік''' {{lang-ru|падеж}} — [[сөйлем]]дегі [[сөз]]дерді бір-бірімен байланыстырып, олардың арасындағы [[синтаксис]]тік қатынастарды көрсетіп, өзі жалғанған [[сөз]]ге заттық ұғымға қатысты [[грамматикалық мағына]] үстейтін [[қосымша]]. '''Септік''' тікелей өзі немесе басқа [[Форма]]лармен бірлесіп келіп, зат пен қимыл я зат пен зат арасындағы субъектілік (субъектілік-предикаттық), тұра және жанама объектілік, меншіктік-қатыстык, мекендік, мезгілдік құралдық, көлемдік сияқты қатынастарды білдіреді. Септіктер [[зат есім]]ге тән түрлену формасы болып табылады. Септіктің мағынасы да қызметі де, формалық ерекшеліктері де заттық ұғыммен байланысты. [[Сын есім]], [[сан есім]], [[етістіктің]] кейбір [[форма]]лары ([[есімше]], [[тұйық етістік]]) септелгенде, заттанып зат есім орнына жұмсалады. <br />
==Қазақ тіліндегі cептіктер==<br />
Қазақ тілінде 7 түрлі септік бар:<br />
<br />
{| class="simple" cellpadding="3" cellspacing="1" frame="box" border="1"<br />
|-style="text-align: center; font-weight:bold; background-color:#EEEEEE;"<br />
| rowspan="2" | Қазақша атауы || rowspan="2" |Латынша атауы || colspan = "2" | Сұраулары || rowspan="2" |Септік жалғаулары<br />
|-style="text-align: center; font-weight:bold; background-color:#EEEEEE;"<br />
| Жай септіктің сұраулары || Тәуелдік септіктің сұраулары<br />
|-<br />
| Атау септік || Номинатив (Nominative) || кім? не? || кімім? кімің? кіміңіз? кімі? <br /> нем? нең? неңіз? несі? ||<br />
|-<br />
| Ілік септік || Генитив (Genitive) || кімнің? ненің? || кімімнің? кіміңнің? кіміңіздің? кімінің? <br /> немнің? неңнің? неңіздің? несінің? || -ның, -нің, -дың, -дің, -тың, -тің<br />
|-<br />
| Барыс септік || Датив (Dative) || кімге? неге? қайда? || кіміме? кіміңе? кіміңізге? кіміне? <br /> неме? неңе? неңізге? несіне? || -ға, -ге, -қа, -ке<br />
|-<br />
| Табыс септік || Аккузатив (Accusative) || кімді? нені? || кімімді? кіміңді? кіміңізді? кімін? <br /> немді? неңді? неңізді? несін? || -ны, -ні, -ды, -ді, -ты, -ті<br />
|-<br />
| Жатыc септік || Локатив (Locative) || кімде? неде? қайда? || кімімде? кіміңде? кіміңізде? кімінде? <br /> немде? неңде? неңізде? несінде? || -да, -де, -та, -те<br />
|-<br />
| Шығыс септік || Аблатив (Ablative) || кімнен? неден? || кімімнен? кіміңнен? кіміңізден? кімінен? <br /> немнен? неңнен? неңізден? несінен? || -нан, -нен, -тан, -тен, -дан, -ден<br />
|-<br />
| Көмектес септік || Инструментатив (Instrumental) || кіммен? немен? || кіміммен? кіміңмен? кіміңізбен? кімімен? <br /> неммен? неңмен? неңізбен? несімен? || -мен, -бен, -пен<br />
|}<br />
<br /><br />
Олардың әрқайсысына тән тұлғалық, мағыналық ерекшеліктері бар. [[Септік жалғаулары]], негізінде, [[зат]] [[есім]]дерді және [[зат есім]] қызметін атқаратын өзге сөздерді сөйлемдегі [[етістік]] мүшелермен байланыстырады. Септіктің ішінде [[етістік]] мүшемен тікелей байланыспай, [[тәуелдік жалғаулы]] [[есім]] сөзбен байланысатыны — тек ілік септігі. Сөздердің Септікті қабылдап өзгеруі [[сөз]]дердің септелуі не септелу деп аталады.<br />
[[Зат есім]]дер және олардың қызметін атқаратын баска [[есім сөз]]дер тәуелденбей де, тәуелденіп те қолданылады. Осыған байланысты '''Септік''' — '''жай септеу''', '''тәуелдік септеу''' болып екіге бөлінеді. <br />
* '''Жай септеу''' — '''септік''' қосымшаларының тікелей зат есімдердің және зат есім қызметін атқаратын басқа сөздердің тұра түрлеріне жалғануы (баланың, балаға, баладан).<br />
* '''Тәуелді септеу''' — '''септік''' жалғауларының зат есім немесе оның қызметін атқаратын басқа сөздердің тәуелді түрлеріне жалғануы ([[бала]]мның, [[бала]]ма, [[бала]]мнан).<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.<br />
«Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. <br />
ISBN 9965-808-78-3</ref><br />
<br />
==Тағы қараныз:==<br />
* [[Септеулік шылаулар]]<br />
* [[Септеу]]<br />
* [[Септік жалғау]]<br />
* [[Септік жалғауларының тізілісі]]<br />
* [[Грамматика]]<br />
* [[Морфология]]<br />
* [[Қазақ тілі]]<br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Лингвистика]]<br />
[[Санат:Қазақ тілі]]<br />
[[Санат:Грамматика]]<br />
<br />
<br />
{{Stub}}</div>
Vyacheslav Nasretdinov