https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2026-04-18T12:43:10Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0&diff=53189&oldid=prev 2025-04-25T18:56:10Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:56, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0&diff=53188&oldid=prev 2014-11-30T18:11:45Z

<p></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''''Семантика''''' ({{lang-grc|σημαντικός}} - танбалаушы, білдіруші) — [[тіл]] және тіл бірліктері ([[сөз]], [[грамматикалық тұлға]], [[сөз тіркесі]], [[сөйлем]]) арқылы білдірілетін [[хабар]]ды, заттар мен құбылыстардың мән-мазмұның зерттейтін [[тіл білімі]]нің саласы, [[семиотика]]ның негізгі бөлімдерінің бірі. '''Семантика''' [[сөз]] мағынасын, [[сөз құрамы]]ндағы [[элемент]]тердің өзара мағыналық қарым-қатынасын, [[сөз]] мағынасы түрлерінің даму зандылықтарын зерттейді.&lt;ref&gt;Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.<br /> «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Тілдік талдау арқылы [[сөз құрамы]]ндағы [[морфема]]лар ([[түбір]], [[аффикс]]тер) мен [[синтагма]]лық тіркестердің '''Семантика''' сын анықтауға болады. [[Аффикс]]тер білдіретін [[грамматикалық мағына]]лар екі түрге бөлінеді: <br /> * '''Заттық мағыналарды жинақтап, жалпы категорияларды жасайтын категориалдық мағына''' [[Категориалдық мағына]] &quot;субъект — [[предикат]]&quot;, &quot;[[субъект]] — [[объект]]&quot;, &quot;жанды — жансыз&quot;, &quot;белгілі — белгісіз&quot;, &quot;іс-әрекет—жағдай&quot; т.б. білдіретін [[синтаксис]]пен байланысты. Категориалдық мағынаның реляциялық мағынадан ерекшелігі өзара жұптық қарама-қарсы жүйеден тұратындығында.<br /> * '''Сөйлем құрамындағы сөздерді өзара байланыстыратын ішкі тілдік реляциялық мағына.''' [[Реляциялық мағына]] ұлттык тарихи ерекшелігі бар нақты тілдің [[морфология]]сымен тығыз байланысты. Оған қиысу, менгеру, септік жүйесі т. б. жатады.<br /> <br /> '''Семантика ''' [[тіл білімі]]нің бір тарауы ретінде эр түрде сипатталады. <br /> # '''Парадигматикалық сипатта''', оған тіл жүйесінде топтасқан оппозициялық сөздер тобы: [[синоним]]дер, [[антоним]]дер, [[гипоним]]дер, [[пароним]]дер, сөздік уя сияқты [[лексика-семантикалық топтар]] және сөздердің ''өpic'' деп аталатын жалпы тобы жатады. <br /> # '''Синтагматикалық сипатта''', оған сөйлеу кезіндегі сөздердің бір-біріне қатынасына қарай орналасуын білдіретін тобы (тіркесімділік) жатады. Бұл қатынастардың негізінде [[дистрибуция]] ([[дистрибутивтік талдау]]) жатыр.<br /> <br /> '''Семантика ''' ғылым ретінде 19 ғасырдың 2-жартысынан бері [[В. фон Гумбольдт]] идеясының негізінде [[X. Штейнталь]], [[А. А. Потебня]], [[В. Вундт]]тың күрделі еңбектері жарық көрген сондами бастады. Бұл еңбектерде Семантиканың [[психология]]лық және [[эволюция]]лық деп аталатын бірінші кезені айқындалған. Ол кезеннің басты ерекшелігі — онда [[мәдениет]]ке кен [[эволюция]]лық көзқарас пайда болды және тіл Семантикасы халық психологиясына жақындастырылып қаралды. Семантиканың '''салыстырмалы-тарихи''' деп аталатын 2-кезеніңде ол &quot;[[семасиология]]&quot; деген атпен [[тіл білімі]]нің жеке саласы ретінде бөлініп шықты. Бұл кезенде нақты тарихи салыстырмалы зерттеу принциптері негізінде Семантиканың тарихи зандылықтары қалыптаса бастады, салыстырмалы-тарихи көзқарас [[этимология]]лық зерттеулерде айқын көрінді. ([[Э. Бенвенист]], [[В. И. Абаев]], [[Э. В. Севортянт]]. Семантиканың З-кезені 20 ғасырдың 20 жылдарынан басталады. Оған тән сипат — Семантиканың [[логика]] мен [[философияға]] жақындасып, [[синтаксис]]ке бағыт алуы. Сол себепті бұл кезенді '''синтаксистік-семантикалық''' немесе '''логикалық-семантикалық кезен''' деп атауға болады. Оған тән негізгі теориялык тұжырымдар: <br /> # Шындық өмір заттардың жиынтығынан емес, онда болатын окиғалар мен фактілердің жиынтығынан тұрады деп қарау. Соған байланысты Семантиканың негізгі бөлігі заттардың атын білдіретін [[сөз]] емес, фактілер туралы айтылатын [[сейлем]] болып табылады деп қарау; <br /> # Тілдегі кейбір сөздер тілден тыс болмыспен тікелей байланысты, олар заттарды білдіретін терминдер арқылы анықталады деп қарау; <br /> # Баска мағыналарға негіз болатын бастапқы мағынаны сипаттау Семантиканың басты міндеті деп есептеу. Бұл сияқты пікірлер тілге жалпы [[методология]]лық көзқарастан туган.<br /> 20 ғасырдың 70 жылдарынан бастап Кеңес тіл білімінде [[дистрибуциялық талдау]] сынға ұшырап, Семантикалық құбылыстар жан-жақты зерттеле бастады. Сөздің болмыстағы және тілден тыс байланыстары зерттеліп, Семантиканың шындық өмірдегі көріністерін ашуға мән берілді. Мұның өзінде негізгі бағыт абстракты немесе жекелеген сөйлемдерді емес, тілдің [[прагматика]]сын ескере отырып, сөйлеу кезіндегі, [[диалог]]тегі, мәтіндегі нақты сейлемді талдауға арналды.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Тағы қараныз:==<br /> * [[Сёма]]<br /> * [[Семантикалану]]<br /> * [[Семантикалық архайзм]]<br /> * [[Семасиология]]<br /> * [[Семилогия]]<br /> * [[Семиотика]]<br /> * [[Семитология]]<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Лингвистика]]<br /> [[Санат:Қазақ тілі]]<br /> [[Санат:Семантика]]<br /> [[Санат:Грамматика]]<br /> [[Санат:Лексикология]]</div>

Qarakesek