https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9Сақалтай - Түзету тарихы2026-09-06T04:11:21ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9&diff=114884&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-06-26T06:26:06Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9&diff=114883&oldid=prevInternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.52023-10-04T09:11:35Z<p>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Taxobox<br />
| name = Сақалтай<br />
| status = LC<br />
| status_system = iucn3.1<br />
| status_ref = <br />
| image = Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg<br />
| regnum = [[Жануарлар]]<br />
| phylum = [[Хордалылар]]<br />
| classis = [[Құстар]]<br />
| ordo = [[Сұңқартәрізділер]]<br />(немесе [[Қаршығатәрізділер]], q.v.)<br />
| familia = [[Қаршыға тұқымдасы]]<br />
| subfamilia = [[Aegypiinae]]<br />
| genus = '''''Gypaetus'''''<br />
| genus_authority = [[Gottlieb Conrad Christian Storr|Storr]], 1784<br />
| species = '''''G. barbatus'''''<br />
| binomial = ''Gypaetus barbatus''<br />
| binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])<br />
}}<br />
'''Сақалтай''', қозықұмай, көкжөре ({{lang-la|Gypaetus barbatus}}) — күндізгі [[жыртқыш құстар]] отрядының қаршығатәрізділер тұқымдасына жататын ірі құс. <br />
<br />
<br />
[[Қазақстан]]да [[Жетісу]] ([[Жоңғар]]) [[Алатау]]ы мен [[Тянь-Шань]]да, [[Алтай]]да кездеседі. Теңіз деңгейінен 2000 — 4000 м биіктіктегі шың-құздарды мекендейді. Тұрқы 1,1 метрге, жайған қанаты 2,7 метрге жетеді, қанатының ұзындығы 72 — 93 см, салмағы 5 — 7 кг. Басы ақшыл не сарғылт, арқасы қаралау. Басқа жыртқыштардан ерекшелігі — тұмсығының екі жағында танау тесіктерін жауып тұратын қыл тәрізді қауырсын — “сақалының” болуы. [[Шәулі]]сі мен [[ұябасар]]ын сырттай бір-бірінен ажырату қиын. Арқа тұсы [[қауырсын]]дарының түсі ұзына бойы ақ теңбілдері бар қара-сұр, басы мен құрсақ жағындағы қауырсындарының түсі — ақсары не жирен. Сақалтайлар жеңіл, қалықтап ұшады. Сақалтай — отырықшы [[құс]], ұясын қуыстарға, үңгірлерге салады. [[Құс]]тардың шағылысуы қазан айында басталып, ақпан — наурызда ұяда 1 — 2 жұмыртқа пайда болады. Жұмыртқаларын аталығы мен аналығы 2 айға жуық кезектесіп басады, балапаны 3 айдан кейін қанаттанады. Өлексемен қоректенеді. Кейде тұяқты жануарлардың жас төлін, құс балапанын, тасбақаны аулайды. Қазіргі кезде сақалтайлардың [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]нда 5, [[Алматы қорығы]]нда 3 жұбы тұрақты ұялайды.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 - том</ref><ref>Красная книга Казахстана, 3 изд., А., 1996.</ref> Сақалтай сирек кездесетін құс, оның саны жылдан-жылға азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына»]] енгізілген.<ref>[[Тараз Энциклопедиясы]]</ref><br />
<br />
<gallery><br />
File:Gypaète barbu MHNT.jpg|Gypaetus barbatus aureus<br />
File:Gypaetus barbatus hemachalanus MHNT.jpg|Gypaetus barbatus hemachalanus<br />
</gallery><br />
<br />
==Статусы.==<br />
3-ші санат. Сирек кездесетін түр, саны көп емес, бірақ тұрақты.<br />
<br />
==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы. ==<br />
Туыстың бірден-бір жалғыз өкілі.<br />
<br />
==Таралуы.==<br />
[[Оңтүстік-шығыс Қазақстан]]ның тау жоталарында – оңтүстікте [[Талас Алатауы]]нан солтүстікте Жоңғар (Жетісу) Алатауы мен [[Саур]]ға дейін – кездеседі. Бұдан басқа, [[Оңтүстік Алтай жоталарын]]да, [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]]ның оң жағалауында, [[Орталық Алтай]]мен шекаралас жерлерде де мекендейді.<br />
<br />
==Мекендейтін жерлері. ==<br />
Жартасты таулар, әсіресе биік таулар, оларда жабайы тұяқты [[жануар]]лар болуы керек.<br />
<br />
==Саны.==<br />
Белгісіз, [[Қазақстан]]да ұялайтын оншақты жұбы болуы мүмкін. Сақалтайлардың тұрақты түрде келіп тұратын қоректік учаскелерінің ауданы 300 км²-ден артық болатындықтан, ол көршісінің осындай [[учаске]]сімен араласып жатады,<ref>Glutz von Blotzheim, Bauer K., Bezzel E., 1979</ref> осыған орай бұл түрдің нағыз орналасу тығыздығын анықтау өте күрделі, ол шындықтан артық тәрізді болып көрінеді, бірақ табиғи жағдайда жақын әрі тұрақты. Алматы қорығында 3 жұптай <ref>А. Д. Джаныспаев, личн. сообщ.</ref>, Ақсу-Жабағылыда – 5 жұптай <ref name="А. Ф. Ковшарь, личн. сообщ">А. Ф. Ковшарь, личн. сообщ.</ref> ұялайды.<br />
<br />
==Негізгі әсер ететін факторлар.==<br />
Мазалау факторы. [[Жабайы тұяқтылар]]дың санының қысқаруы. Соңғылары тауда үй малдарын жаю арқылы орнына келуі мүмкін, бірақ бұл кезде [[малшы]]лардың құстарды тікелей жоюы басым болады, сол сияқты уланған [[препарат]]тар да өлім-жітімге әкеледі <ref name="А. Ф. Ковшарь, личн. сообщ"/>.<br />
<br />
==Биологиялық ерекшеліктері.==<br />
Отырықшы. Жұбы көп жылдар бойы 2-3 ұяны бақылай алады, ұяларын жартас қуысына, жартылай үңгірге, сирек тік [[жартас]]тардың ернеуіне бір-бірінен 1-3 км қашықтықта салады. Күйіттеу ойындары [[қазан]]да байқалады, 1-2 [[жұмыртқа]]сы бар ұя [[желтоқсан]]да пайда болады, 54-58 күн шайқайды <ref>Красная книга Казахской ССР, 1978</ref>, жалғыз балапан жұмыртқадан шыққан соң 3 айдан кейін қанатына қонады, десе де ұзақ уақыт ересектерінің қамқорлығында болады. Өлекселермен және өлген малдардың [[сүйек]]терімен қоректенеді, анда-санда тірі жемтігін ([[суыр]]лар, [[қоян]]дар, [[тасбақа]]лар) аулайды. Ірі сүйектер мен тасбақаларды тасқа тастап, сындырады <ref>Красная книга КСРО, 1984</ref>.<br />
<br />
==Қолда өсіру. ==<br />
[[Алматы хайуанаттар паркі]]нде көп жылдар бойы ойдағыдай көбеюде. 1973 жылдан 1989 жылға дейін 10-ға жуық сақалтай өсірілген.<br />
<br />
==Қабылданған қорғау шаралары. ==<br />
Ақсу-Жабағылы және Алматы қорықтарында, [[Алтынемел ұлттық паркі]]нде, кейбір таудағы [[қорықша]]ларда қорғалады.<br />
<br />
==Қажетті қорғау шаралары. ==<br />
[[Қорек базасы]]н (жабайы тау тұяқты жануарлары) сақтау, ұялайтын жерін қорғау, сақалтайлардың [[ұя]]сы бар [[шатқал]]дарға туристердің баруын шектеу, [[хайуанат]]тар парктерінің [[коллекция]]сын толтыру үшін табиғаттан алмау мақсатында қолда өсіруді қарқындату.<br />
<br />
==Зерттеу жөніндегі ұсыныстар.==<br />
Сақалтайлардың ұялайтын жерлерінің [[кадастр]]ын жасау, қосымша қоректендіру және қолда өсірілген жастарын табиғатқа қайта жіберу әдістерін дайындау.<br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
{{дереккөздер}}<br />
<br />
== Сыртқы сілтемелер ==<br />
* [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/144346/0/ Gypaetus barbatus]<br />
* [http://www.birds.kz/Gypaetus%20barbatus%20hemachalanus/index.html/ Птицы Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726063858/http://www.birds.kz/Gypaetus%20barbatus%20hemachalanus/index.html |date=2011-07-26 }}<br />
* [http://stud.kz/sms/kupitm/6145/ Саят құстары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111053923/http://stud.kz/sms/kupitm/6145/ |date=2012-01-11 }}<br />
<br />
{{commons|Category:Gypaetus barbatus}}<br />
<br />
[[Санат:Сұңқартәрізділер]]<br />
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]<br />
[[Санат:Қазақстан құстары]]<br />
[[Санат:Еуразия құстары]]<br />
[[Санат:Африка құстары]]<br />
[[Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар]]</div>InternetArchiveBot