https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9B%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%BDСары құтан - Түзету тарихы2026-09-06T05:15:33ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9B%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%BD&diff=114870&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-06-26T06:26:06Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9B%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%BD&diff=114869&oldid=prev05:49, 2017 ж. қарашаның 9 кезіндегі МаратД деген2017-11-09T05:49:35Z<p></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Taxobox<br />
| name = Сары құтан<br />
| status = LC | status_system = IUCN3.1<br />
| status_ref = <ref>{{IUCN2008|assessors=[[BirdLife International]]|year=2008|id=144684|title=Ardeola ralloides|downloaded=5 ақпан 2009}} Database entry includes justification for why this species is of least concern.</ref><br />
| image = 090504-squacco-heron-at-KAlloni-salt-pans.jpg<br />
| image_width = 250px<br />
| range_map=Ardeola ralloides map.svg<br />
| range_map_caption = <br />{{legend0|#FFFF00|Жаз бойы|border=solid 1px black}} {{legend0|#008000|Жыл бойы|border=solid 1px black}} {{legend0|#0000FF|Қыс бойы|border=solid 1px black}}<br />
| regnum = [[Жануарлар]]<br />
| phylum = [[Хордалылар]]<br />
| classis = [[Құстар]]<br />
| ordo = [[Ескекаяқты құстар]]<br />
| familia = [[Құтандар]]<br />
| genus = ''[[Ardeola]]''<br />
| species = '''''A. ralloides'''''<br />
| binomial = ''Ardeola ralloides''<br />
| binomial_authority = ([[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1769)<br />
}}<br />
[[Сурет:Heron crabier MHNT.jpg|thumb|upright 1.15|'' Ardeola ralloides '']]<br />
'''Сары құтан ''' ({{lang-la|Ardeola ralloides}}) - өзінің таралу аймағында саны кеміп бара жатқан сирек кездесетін түр.<br />
<br />
[[Қазақстан]]да [[Еділ]]дің атырауы мен [[Жайық]]тың төменгі ағысында ұялайды, бұрын аздап [[Сырдария]]ның сағасында мекендейтін. Солтустік [[Каспий теңізі|Каспийдегі]] жалпы саны 2 мыңдай.<br />
<br />
Өзендер мен көлдердегі қамысты қапаларды мекендейді. Санының кемуіне әсер ететін факторлар - су жүйесінің өзгеруі, аңшылық, ұяны жыртқыш құстардың бұзуы, мекенін адамдардың мазалауы.<br />
<br />
Бұл түрдің ұялайтын аймақтарын маусымдық қорыққа айналдыру қажет.<br />
[[File:Stamps of Kazakhstan, 2010-24.jpg|left|200px|]]<br />
<br />
==Статусы==<br />
2-ші санат. Таралу аймағының шекарасында саны азайып келе жатқан түр.<br />
==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==<br />
[[Қазақстан фаунасы]]ндағы жалбағай құтандар туысының екі түрінің бірі.<br />
<br />
==Таралуы==<br />
[[Жерорта теңізі]] жағалауы елдері, [[Оңтүстік Украина|Украинаның оңтүстігі]], [[Кавказ]], [[Кіші Азия|Кіші]], [[Алдыңғы Азия|Алдыңғы]] және [[Орта Азия]]. [[Африка]]да қыстайды. Қазақстанда [[Еділ өзені]]нің атырабында және [[Жайық өзені]]нің орта ағысында ұялайды <ref>Долгушин, 1960</ref><ref>Красная книга Казахской ССР, 1978</ref>. Аздаған құстар [[Сырдария өзені]]нің төменгі ағысында, бірақ жыл сайын емес, мекендеуі мүмкін.<br />
<br />
==Мекендейтін жерлері==<br />
Жағасында қамыс қалың өскен көлдер, ағаштары бар өзен жайылмалары мен өзектер.<br />
<br />
==Саны==<br />
Еділ өзені атырабының қазақстандық бөлігінде және Жайық өзенінің төменгі ағысында өткен ғасырдың 60-80-ші жылдарында әдеттегідей болған . [[Атырау]] (Гурьев) қаласынан солтүстікке қарай орналасқан шоғырларында 1975 жылы 200-250 жұп ұялаған. 1972-1974-ші жылдары Қуаңқы шоғырында 10 ұя, «Старо-Иголкин» шоғырында (Атырау облысы Денгиз ауданы) 300 ұя есепке алынған <ref>Бондарев, 1979</ref>. Еділ өзені атырабының қазақстандық бөлігінде 1985 жылы 800-ден аса құс тіркелген <ref>Наши данные</ref>. Жайық өзенінің атырабында 1992 жылы бар-жоғы 3-4 жұп ұялаған, 1993 жылы олар мұнда ұшып келмеген <ref>Березовиков, Гисцов, 2001</ref>. 1994-1998-ші жылдары сары құтан бірде-бір рет кездеспеген, ал 2002-2005 жылдары бірен-сарандары есепке алынған <ref>Гисцов, 2007</ref>.<br />
<br />
==Негізгі әсер ететін факторлар==<br />
Өзен ағындарын реттеуге байланысты қоректену биотоптарының ауданы тарылды және мекендейтін орындары тозды; қорек қоры азайды; қаскерлік (браконьерство);<br />
<br />
==Биологиялық ерекшеліктері==<br />
Жыл құсы. Ұшып келуі 30-шы наурызда, шоғырлануы 29-шы сәуірден бастап байқалады <ref>Левин, Губин, 1978</ref>. Басқа құтандар, қалбағайлар және қарабайлармен бірге аралас шоғырланып ағаштарда ұялайды. Мамырдың екінші онкүндігінде 4-6 жұмыртқа салады. 20-21 күн шайқайды, [[балапан]]дары маусымда шығады, ұяны 10-20-шы шілдеде тастайды . Жастары ұяда 17-20 күндей болады, бірақ шошынған құстар оны 9-10 күнде тастайды. Балапандары қанатына қонған соң ересек құстар да ұялаған жерлерінен басқа жаққа ұшып кетеді . Ұя салу, жұмыртқа салу және оны шайқау кезінде колонияға (шоғырға) адамдар барса сары құтан ұясын тастайды және ұялайтын жерлерінен басқа жаққа кетеді. Майда балықтармен, су насекомдарымен және олардың дернәсілдерімен, бақалар және бақашабақтарды саяз сулардан ұстап, қоректенеді.<br />
<br />
==Қолда өсіру==<br />
Қазақстанда қолға алынбаған.<br />
<br />
==Қабылданған қорғау шаралары==<br />
Республикада қорғауға алынбаған.<br />
<br />
==Қажетті қорғау шаралары==<br />
Өзен жайылмаларында шоғырлары орналасқан жерлерде ағаш кесуге тиым салу, Жайық өзенінің жайылмасында және Еділ өзенінің атырабында көктем-жаз мезгілдерінде кез келген шаруашылық жұмыстары жүргізілмейтін маусымдық қорықшалар ұйымдастыру.<br />
<br />
==Зерттеу жөніндегі ұсыныстар==<br />
Болашақ [[мониторинг]] жұмыстарының негізі болатын ұялайтын жерлерінің кадастрын жасау. Көбею биологиясы мен шектеуші факторларын зерттеу.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref><br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
{{дереккөздер}}<br />
<br />
[[Санат:Ескекаяқты құстар]]<br />
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]<br />
[[Санат:Қазақстан құстары]]<br />
<br />
<br />
{{stub}}</div>МаратД