12:20, 2026 ж. мамырдың 1 кезіндегі Rasulbek Adil деген

2026-05-01T12:20:37Z

Жаңа бет

{{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|Суреті=|Титулы=[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] Денсаулық сақтау халық комиссары|Басқарған кезеңі=[[1931 жыл|1931]]-[[1933 жыл|1933]]|Премьер=[[Ораз Жанұзақұлы Исаев]]|Титулы_2=[[Қазақ ұлттық медицина университеті|Мемлекеттік медицина институтының директоры]]|Басқарған кезеңі_2=[[1931 жыл|1931]]-[[1933 жыл|1933]]|Ізашары_2=қызмет пайда болды|Ізбасары_2=Виктор Зикеев|Титулы_3=[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ педагогикалық институтының]] ректоры|Басқарған кезеңі_3=[[1928 жыл|1928]] - [[1931 жыл|1931]]|Ізашары_3=қызмет пайда болды|Ізбасары_3=Баймен Алманов|Титулы_4=[[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] Ұлттар Кеңесінің хатшысы|Ізашары_4=қызмет пайда болды|Басқарған кезеңі_4=[[1925 жыл|1925]]-[[1927 жыл|1927]]|Титулы_5=[[Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы|Түркістан АКСР]] Денсаулық сақтау халық комиссары|Басқарған кезеңі_5=[[1923 жыл|1923]]-[[1924 жыл|1924]]|Титулы_6=[[Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы|Түркістан АКСР]] егіншілік халық комиссары|Титулы_7=[[Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы|Түркістан АКСР]] Денсаулық сақтау халық комиссары|Басқарған кезеңі_6=[[1920 жыл|1920]]-[[1921 жыл|1921]]|Басқарған кезеңі_7=[[1919 жыл|1919]]-[[1920 жыл|1920]]|Партиясы=[[Алаш партиясы]]
[[КОКП]]|Білімі=Санкт-Петербургтағы әскери-дәрігерлік академия (1912)|Мамандығы=әскери дәрігер|Ғылыми дәрежесі=профессор|Азаматтығы={{Ту|Ресей империясы}} [[Ресей империясы]]
{{Ту|КСРО}} [[КСРО]]|Туған жері=[[Ташкент]]|Қайтыс болған күні=[[25 ақпан]] [[1938 жыл]]|Туған күні=20 қазан 1889 жыл|Қайтыс болған жері=[[Алматы]]|Династия=[[Төре]]|Әкесі=[[Сейітжафар Асфендиарұлы]]|Жұбайы=Лапина Рабиға Серәліқызы|Анасы=Гүландам Қасымова|Шайқасы=[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]|Ғылыми аясы=тарих|Атағы=әскери дәрігер|Қызмет еткен жылдары={{Ту|Ресей империясы}} 1913-1918
{{Ту|КСРО}} 1918-1919|Құрамында болды=3-ші Түркістан атқыштар бригадасы|Атауы=Санжар Асфендияров|Балалары=Алия, Адалят|Ту=Kazak 1920.jpg|Ту2=Kazak 1920.jpg|Ту_4=Flag of the Soviet Union.svg|Ту2_4=Flag of the Soviet Union.svg|Ту_5=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|Ту2_5=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|Ту_6=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|Ту2_6=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|Ту_7=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|Ту2_7=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg}}

'''Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров''' ([[20 қазан]] [[1889 жыл]], [[Ташкент]] — [[25 ақпан]] [[1938 жыл]], [[Алматы]]) – көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, дарынды тарихшы-ғалым, профессор, педагог. Түркістан АКСР Денсаулық сақтау халық комиссары, егіншілік халық комиссары және Қазақ АКСР денсаулық сақтау халық комиссары болған. Қазақстандағы бірқатар алғашқы жоғары оқу орнының негізін салған қайраткер.

== Отбасы ==

Әкесі [[Сейітжафар Асфендиарұлы]] (Жағыпар, Сейітжағыпар) – сұлтан[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|, Әбілқайыр ханның]] ұрпағы. Анасының есімі – Гүландам Қасымова, кейбір гипотезалар бойынша [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлының]] ұрпақтарынан тараған.

== Өмірбаяны ==

Ташкенттегі реалдық училищені (1907), [[Санкт-Петербург]]тағы әскери-дәрігерлік академияны 1912 жылы бітіріп шығады. Санжар онда әскери министрліктін теңіз ведомствосының стипендиясына оқып, 4 жыл қатардағы әскерде қызмет етуге міндеттелінді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

Санжар өз әскери-медициналық қызметін Түркістан генерал-губернаторлығы мен Бұқара әмірлігінің шекарасындағы Термез мекенінде жергілікті лазаретте кіші дәрігер ретінде бастап, 10-шы Түркістан атқыштар полкына бекітілді. Артынан 9-шы атқыштар полкының аға дәрігер қызметкерінің міндеттерін уақытша атқарушы қызметіне ауысып, Самарқандта және Асхабадта шоғырланған атқыштар поктарында дәрігерлік қызметпен айналысады. 1914 жылы тамызда Санжар 5-ші Түркістан атқыштар полкының аға дәрігері қызметінде І дүние жүзілік соғыстың Шығыс майданына аттандырылады. Осы майданда 1914 жылдың қыркүйек-желтоқсан айларында орын алған ұрыстарда Санжар жараланған және науқас болған сарбаздарға медициналық көмек көрсетумен айналысты. 1914 жылы желтоқсанда жоғары әскери басшылықтың өрескел қателіктерді жіберу салдарынан 5-ші Түркістан атқыштар полкы Лодзь (қазіргі Польшаның ірі қалаларының бірі, ол уақытта Шығыс Пруссия территориясында орналасқан) неміс қоршауына түсіп, басына ауыр жарақат алған Санжар жау тұтқынына түседі. Неміс тұтқынында Санжар патша үкіметі тағдырдың тәлкегіне тастаған мыңдаған жауынгерлердің қатаң тағдырына ортақтасып, күрделі санитарлық жағдайларда иммитацияланған лазареттерде медициналық қызметпен шұғылданып, Торн, Кутно, Александровка концентрационды лагерьлерінде бір жылға жуық уақыт өткізеді. 1915 жылдың аяғында Қызыл Кресттің тұтқындармен алмасу бағытында жүргізген қажырлы еңбегінің көмегімен, Балтық теңізі арқылы алдымен Щвеция, сосын темір жол арқылы Санкт-Санкт-Петербургқа қайтып оралады.

Астанада неміс тұтқынына амалсыздан түскен жауынгерлерді қатаң бақылауға алға, патшаның күзет орындары оларды сенімсіз элементтер ретінде қара тізімге қосты. Арнайы медициналық қараудан өтіп, денсаулығы нашар деп танылған Санжар Түркістан әскери-медициналық басқарманың резервіне жіберіліп, 1919 жылы қаңтардың басында Ташкентке қайта оралады.

Ақпан революциясынан кейін Санжар Сейітжафарұлы Термездегі жөне Бұхарадағы Кеңестердің жұмысына қатысады. Ташкент облыстық, ал онан кейін жұмысшылар мен жауынгерлердің округтік Кеңесіне сайланады. Ташкентте ол мұсылман жұмысшы депутаттарының алғашқы Кеңесінің ұйымына мүше болады. Каспий жағалауы майданындағы соғысқа қатысқан.
1917 жылы Бұхардағы [[мұсылман]] қозғалысына белсене араласты. Сол жылғы қараша айында [[Түркістан автономиясы]]н жариялаған [[Мұсылман]] депутаттарының төтенше съезіне қатысты.
1918-19 жылы Асфендиаров аштықпен күрес жөніндегі төтенше комиссиясының [[Сырдария облысы]] бөлімшесін басқарды.
1919 жылы Асфендияров — денсаулық сақтау халық комиссары, 1920 жылы Түркістан АКСР көгеріс су шаруашылығының халық комиссары болып тағайындалады. Сол жылы қыркүйекте Т. Рысқұловтың шақыруымен [[Ташкент]]ке келіп, Түркістан АКСР-інің Денсаулық сақтау халкомы, жер халкомы, Денсаулық сақтау халкомы, Түркістан Компартиясы ОК-нің хатшысы қызметтерін атқарды. Ұлттық-аумақтық межелу тұсында (1924–25 жылы ) Ортаазиялық Федерация құру идеясын ұстанды. 1924–25 жылы [[Қазақ АКСР]]-інің Өзбек АКСР-і үкіметі жанындағы өкілеті, 1925–28 жылы Мәскеуде – БОАК-нің [[Төралқа]] мүшесі, хатшысының (А. Енукидзенің) орынбасары, [[МГУ]]-дің профессор Н Нариманов атындағы [[Шығыстану институты]]ның директоры болды. 1928 жылдан бастап ол Қазақстанда еңбек етті:
[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] болып қайта құрылған Қазақ мемлекеттік университеттінің алғашқы ректоры (1928 – 31), Қазақ АКСР-і Денсаулық сақтау халкомы, Алматы медецина институтының ұйымдастырушысы және тұңғыш ректоры (1931 – 33) қызметтерін атқарды. С. Асфендиаров осы институтта жалпы [[химия]], [[биология]], [[физика]] пәндерімен бірге [[анатомия]], қалыпты [[физиология]], ішкі аурулар, [[гистология]], [[микробиология]], [[фармакология]], биологиялық-химия, гигиена бөлімдерін және хирург кафедралар ашты. Асфендиаров жұқпалы аурулармен күреске, аурулар мен індеттердің алдын алу шараларына, халыққа ақысыз дәрігерлік көмек көрсету жұмыстарын жолға қоюға көп еңбек сіңірді. Халық арасында жиі кездесетін [[туберкулез]], [[шешек]], [[оба]], [[сүзек]], тері ауруларына қарсы медицина көмек ісін ұйымдастырды. Орта дәрежелі оқу орындарында, қысқа мерзімді арнаулы курстарда әртүрлі буындағы медицина мамандарын көптеп даярлауға күш салды.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

Асфендияровтың қызметі әрқашанда Қазақстандағы және Орта Азиядағы әлеуметтік-экономикалық және мәдени өзгерістермен байланысты болды. Басқарушы қызметкер бола жүріп, ол тұрмыс ерекшеліктерін, Шығыс халықтарының тарихы мен мәдениеті мөселесі жөнінде жақсы білетін еді. Осы қабілет-біліміне сай 1921 жылдан 1922 жылға дейін Асфендиярұлы Түркістан республикасының Мәскеудегі өкілі, сонымен қатар РКФСР Кеңхалкомы үлттық мәселе жөніндегі коллегиясының мүшесі болды. Тәжірибелі аграршы ретінде оны БОАК-тің жер бөлінісі жөніндегі Айрықша комиссиясының құрамына қосады.
1922 ж. Кеңестердің Бүкілресейлік X съезінің делегаты Асфендияров КСРО құру жөніндегі шешімді қолдады. 1923 жылы Асфендиярұлы Ташкентке қайта оралады, онда ол Халкомденсаулық пен Халкомжердегі қызметтерімен қатар, Түркістан Компартиясы ОК хатшысы болады. 1924 жылы — РКП(б) Ортаазиялық бюросы құрамына сайланады. 1925 жылы хатшының орынбасары және БОАК Президиумының мүшесі.<ref>[http://www.biografia.kz/istoriki/asfendiyarov-sanzhar.html Biografia.kz | Наука | Историки | Асфендияров Санжар]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Санжар Сейітжафарұлы Қазақстан тарихының күрделі мәселелерін зерттеген белгілі ғылым болды. Қазақ ұлттық мәдениет ғылыми-зертуғанинститутының тарих секторының меңгерушісі, [[КСРО]] ғылым академиясының Қазақстандық базасы, кейін оның бөлімшесі орынбасары (1933 – 37) қызметтерін атқарды. Асфендиаровтың Ресейдің Қазақстанды жаулап алуы жөнінде ашық айтылған, отаршылдықты әшкерелеген тарихи шығармаларын оқуға тыйым салынды. Санжар Асфендиаров – жалған жаламен ату жазасына кесілді. Жұбайы Рабиға да ҚарЛАГ-та 5 жыл айдауда болды. Санжар Асфендиаров 1958 жылы 26 мамырда ақталды. 1990 жылы Алматы медицина институтына Санжар Асфендиаров есімі берілді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9,, I-том</ref>

==Ұстаздық өмірі==
Мәскеуде жұмыс жасаған мерзімде Асфендиярұлының талантының жаңа қыры ашылды — оның тарих саласындағы белсенді ғылыми-ізденімпаздық қызметі ғалымның келешектегі шығармашылығын айқындап берді. Мәскеуде болған алғашқы күндердің өзінде-ақ КСРО ОАК жанындағы Шығыстану институтымен қызмет жасасады, МГУ-де сабақ береді. Бұл жылдарда Санжар шетел Шығысының өкілдерімен жиі кездеседі. Оның ғылыми еңбек сіңіргенінің айғағы 1927 жылы Шығыстану институтының директоры қызметіне жоғарылатып, МГУ профессоры деген атақ берілгені болып табылады.
Ғұламаның өмірі мен қызметіндегі неғұрлым жемісті кезең — 1928-1937 жылдарға дейінгі Қазақстанда өткен мерзім. Бұл мерзімде ол республикадағы алғашқы оқу орындары мен ғылымын ұйымдастыруға көп күш салады. 1928 жылдан 1931 жылға дейінгі аралықта ол — Қазақтың педагогикалық институтының алғашқы ректоры. 1931 — 1933 жылдары Денсаулық сақтау ісінің халық комиссары, Қаз КСР оқу ісі халкомының орынбасары болып қызмет жасайды және бүгінде оның есімімен аталынатын Алматы дәрігерлік институтын басқарады.
Санжар Қазақстанның академиялық ғылымының дамуына маңызды үлес қосты. 1931-1933 жылдары ол КСРО ғылым академиясының Қазақстандық базасы төрағасының орынбасары болады, ғылыми консультация мен насихат комиссиясын, тарих-археология комиссиясын, қазақ сөздігі комиссиясын басқарады, ұлттық мәдениет жөніндегі Қазақ ғылыми-зерттеу институты тарих секторының меңгерушісі болады.
Ол — Қазақстан тарихы жөніндегі көптеген жұмыстың авторы, сондай-ақ қабілетті зерттеуші-филолог және жазушы. Шығыс халықтарының өмірі туралы "Әлем шатыры" деген повесть, қазақ ұлтының мәдениеті жөнінде мақалалар жазды.<ref>[http://bankreferatov.kz/kazakstan-tarihi/915-mhambet-sali-babazhanov.html Мұхамбет-Салық Бабажанов - Қазақстан тарихы]</ref>
Алматыда Асфендиаровтың есімін мәңгілік есте қалдыру үшін көше мен мемлекеттік медицина университетіне аты берілген.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:20 қазанда туғандар]]
[[Санат:1889 жылы туғандар]]
[[Санат:Ташкентте туғандар]]
[[Санат:25 ақпанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]
[[Санат:Қазақстан денсаулық сақтау министрлері]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:Ресей империясы мемлекеттік қайраткерлері]]
[[Санат:Бүкілодақтық атқару комитетінің мүшелері]]
[[Санат:Тұңғыштар]]
[[Санат:Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары]]

{{Bio-stub}}

Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

12:20, 2026 ж. мамырдың 1 кезіндегі Rasulbek Adil деген

← Ескі түзетулер	14:47, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)