https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B 2026-09-06T04:16:49Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B&diff=114956&oldid=prev 2026-06-26T06:26:07Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B&diff=114955&oldid=prev 2026-02-09T18:57:56Z

<p></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Taxobox<br /> | name = Сабаншы<br /> | status = NT<br /> | trend = down<br /> | status_system = iucn3.1<br /> | status_ref = <br /> | image = Otocolobus manul -Zurich Zoo-8a.jpg<br /> | image_width=300px<br /> | image_caption = ''O. m. manul''<br /> | regnum = [[Жануарлар]]<br /> | phylum = [[Хордалылар]]<br /> | classis = [[Сүтқоректілер]]<br /> | ordo = [[Жыртқыштар]]<br /> | familia = [[Felidae]]<br /> | subfamilia = [[Felinae]]<br /> | genus = '''''Otocolobus'''''<br /> | species = '''''O. manul'''''<br /> | binomial = ''Otocolobus manul''<br /> | binomial_authority = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776<br /> | range_map = Pallas's Cat area.png<br /> | range_map_caption = Сабаншы ареалы<br /> }}<br /> '''Сабаншы''' (''Otocolobus manul'' немесе ''Felis manul'') — [[жыртқыштар]] сабының [[мысықтәрізділер]] тұқымдасына жататын аң.<br /> <br /> [[Қазақстан]]да [[Маңғыстау таулары|Маңғыстау]]да, [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]]те, [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]] жотасында, [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]]да, [[Тянь-Шань]]да, [[Іле Алатауы|Іле]], [[Жетісу Алатауы|Жетісу]] (Жоңғар) Алатауларында, [[Тарбағатай жотасы|Тарбағатай]]да, [[Оңтүстік Алтай жотасы|Оңтүстік Алтай]]да, [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]]да тараған.<br /> <br /> Дене мөлшері үй мысығындай, тұрқы 52 — 65 см, салм. 4 — 5 кг. Үлпілдек жүні ашық сұр, қоңырқай түсті, арқасында көлденең жіңішке 6 — 7 қара жолағы болады. Құйрығы келте, арқасындағы 8 қара жолағы анық көрінеді. Құлақ қалқандары өте кішкентай, самайында шоқша сақалы бар. Шөл далада тіршілік етеді. Інін жартас арасына салады, ірі кеміргіштердің індерін де мекендейді. Ақпан — наурыз айларында мауығып, сәуір — мамырда [[мысық]]тайды (2 — 8 аралығында). Қорегі — кемірушілер (тоқалтістер, шақылдақтар), торғайтәрізді құстар. Жемін ымыртта, түнде аулайды. Сабаның кәсіптік маңызы шамалы болғанымен ғылыми мәні құнды. Саны өте аз, сондықтан қорғауға алынып, [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енгізілген.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 - том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Күйі==<br /> III-ші санат. Барлық таралу аймағында сирек кездесетін түр. Қазақстаннан басқа [[Ресей]]дің, [[Қырғызстан]]ның, [[Түркменстан]]ның Қызыл кітаптарына енегізілген.<br /> <br /> ==Гендік қорын сақтау үшін таксонның маңызы== <br /> Қазақстан [[фауна]]сында туыстың 6 түрінің бірі, ал дүниежүзілік фаунада туыстың 30 түрінің бірі.<br /> <br /> ==Таралуы==<br /> Түрдің ареалы [[Закавказье]], Алдыңғы және Орталық Азияны қамтиды. Қазақстанда сабаншы Маңғышлақ, Үстірт, [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]], Сарыарқа, Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай, [[Сауыр жоталары|Сауыр]], [[Қалба жотасы|Қалба]] және Оңтүстік Алтайда таралған. Барлық жерде оқта-текте ғана жолығады. Таралу аймағы қысқаруда.<br /> <br /> ==Мекендейтін жерлері==<br /> Тасты шөлейтті қыраттар, биік тау жоталары, кеміргіштер көп болатын жазық далалар.<br /> <br /> ==Саны==<br /> XX ғ. Ортасына дейін Сарыарқада, шығыс және батыс Жоңғар Алатауында едәуір болды; осы аудандардан дайындау мекемелеріне оншақты оның терісі тапсырылып тұрды. XX ғ. 80-шы жылдары Жоңғар Алатауында сабаншы сирек кездесетін болды. Тек [[Тентек (өзен, Жетісу облысы)|Тентек]] және [[Жаманты (өзен)|Жаланты]] өзендері мен [[Сарыбөрік|Сарыбөктер]] маңында бірең-сараңы ғана кездесті. Басқа аудандарда соңғы отыз жыл ішінде 1 мысық Шелек селосында, біреуі – [[Қапшағай]]да, екеуі – Үлкен Бөгеті тауында , бірі – Сөгеті ойпатында кездесті. Бұл мысықтың саны [[Алтай таулары|Алтайда]], [[Ресей]]де, [[Өзбекстан]]да да азая түсуде.&lt;ref&gt;Красная книга Казахстана, 3 изд., А., 1996.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Негізгі шектеуші факторлар==<br /> Браконьерлік, іштен өлуі, жұт жылдар, өрттер.<br /> <br /> ==Биологиялық ерекшеліктері==<br /> Отырықшы аң, бірақ қар қалың түскен жылдары қоныстарын ауыстыруы да мүмкін. Өздерінің жатақтарын құздар қуысына салады; суырлардың індерінде пайдаланады. Кешкілік көбіне жемін іздеп шығады. Негізінен, ұсақ кеміргіштермен және шақылдақтармен қоректенеді. Ақпан-наурызда күйлеп, сәуір-мамыр айларында 2-ден 8-ге дейін балаларын туады. Жаулары – [[қасқыр]], [[түлкі]], [[иттер]], [[жыртқыш құстар|ірі жыртқыш құстар]].&lt;ref&gt;Гептнер, Слудский, 1972; 2. Слудский, 1973; 3. Шнитников, 1936; 4. Анненков, 1992; 5. Елкин, 1979; 6. Барашкова, 2005; 7. Нуратдинов, 1979.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Қолда өсіру==<br /> [[Хайуанаттар бағы]]нда ұсталады және жақсы көбейеді.<br /> <br /> ==Қабылданған қорғау шаралары==<br /> [[СИТЕС]]-тің 2-ші қосымшасына енген. Бірқатар ұлттық партнер мен қорықшаларда қорғалады.<br /> <br /> ==Қорғауды керек ететін шаралар==<br /> Ерекше қорғалатын табиғи территориялар ұйымдастыру, браконьерлермен күресу, өртті болдырмау.<br /> <br /> ==Зерттеу үшін ұсыныстар==<br /> Сабаншының негізгі таралған аудандарын (қыста) және экологиясын зерттеу қажет.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{commons|Otocolobus manul}}<br /> <br /> [[Санат:Мысықтәрізділер]]<br /> [[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]]<br /> [[Санат:1776 жылы зерттелген жануарлар]]<br /> [[Санат:Азия сүтқоректілері]]</div>

~2026-89818-2