Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық

2015-10-19T04:23:46Z

Жаңа бет

==А.И.Тевкелев елшілігі==
Састөбе құрылтайында қызу [[айтыс]] тудырған [[мәселе]]лердің бірі — жоңғарға қарсы әскери [[одақ]] сипаты. [[Әбілқайыр]] хан бастаған топ [[Ресей]] мемлекетімен жаңа [[мазмұн]]дағы қатынас жасауға көшу [[бағыт]]ын ұстайды. [[Құрылтай]]дан оралған бетте Әбілқайыр хан Ресей патшасымен әскери одақ құру жөніндегі [[Кіші жүз]] билеушілерінің [[келісім]]ін алып, [[Санкт-Петербург]]ке [[Құтлымбет Қоштайұлы]] бастаған, құрамында жеті [[адам]] бар [[елшілік]] жібереді. Ал ханның өзі [[құпия]] түрде елшілікке Ресей патшасымен тек әскери [[одақ]] құру жөнінде келіссөз жүргізіп қайтуды емес, қазақ елін тұтас [[империя]] құрамына алу туралы өтінішті жеткізуді тапсырады.

Патша сарайы [[Әбілқайыр]] хан елшілігін көңілді қарсы алып, түрлі сый-сияпат көрсетіп, соңында оған Сыртқы істер коллегиясының тілмашы [[Тевкелев Алексей Иванович|А.Тевкелев]] бастаған Ресей өкілдігін күзетуші [[әскер]]імен қосып қайтарады. А.Тевкелевке "қырғыз-қайсақ ордасын Ресей ықпалына" алу жөнінде акт қабылдау тапсырылады. Жазба түрінде берілген нұсқауда "егер хан мен жанындағылары басқа ниет танытар болса, онда А.Тевкелевке оларды көндіру жүктеледі".

Татар мырзасы А.И.Тевкелев Ресейдің [[Қазақстан]]мен қатынасы ісінде жаңа адам емес-тін. Ол кезінде император I Петрдің: "Егер бұл орданың құзырымызға шын кірмек ниеті болмаса... жоқ дегенде, бір парақ қағазға түскен уәдесін алсақ та жеткілікті", — деген тапсырмасын естіген адам еді.

А.Тевкелев елшілігі 1731 жылы 5 қазанда [[Ырғыз]] өзенінің бойындағы [[Майтөбе]] деген жерде отырған [[хан]] ауылына жетеді. Алғашқы келіссөздерде-ақ Әбілқайыр ханның өтірігі шыға бастайды. Ол жөнінде [[Рычков Петр Иванович|П.И.Рычков]]: "Тевкелев ордаға келгенде, [[халық]] ханға "мұндай мәселені бізбен ақылдаспай жалғыз шештің" деген мағынада көптеген ауыр айыптаулар тағып, соған [[байланыс]]ты аса зор кедергілерге жолықты", — деп жазды. Тевкелев ханнан мұндай [[өтініш]]ті жеке өзі емес, жалпы қазақ [[жұрт]]ының атынан неге жасағандығын түсіндіруді сұрайды. Хан ондай [[қадам]]ның өтініш тек жеке өз атынан ғана жасалса, патшаның қанағаттандырмай тастауы мүмкін-ау деген қауіптен туған [[шара]] екендігін айтады.

[[Әбілқайыр]] хан Ресей патшасына өтініш жасау [[себеп]]терін де атайды. Олар, біріншіден, ел ішінде беделден айырылған хандық билікті орыс патшасының қолдауына сүйене отырып қайта жандандыру [[ниет]]інің бар екендігі және екіншіден, орыс әкімшілігінен қазақ әскерлерінің, [[башқұрт]] пен [[қалмақтар]]дың қазақ ауылдарына шабуылына тыйым салуды өтініп, сол арқылы қазақтарға негізгі қарсыласы жоңғар қалмақтарымен күресуге мүмкіндік әперу еді.

[[1731]] жылы 7 және 10 қазан күндері хан үйінде А.Тевкелевтің би және батырлармен кездесулері өтеді. Алғашқы жүздесуде Тевкелевтің орыс патшасы "қырғыз-қайсақ қолдарына қолдау көрсетіп, сіздердің өз [[өтініш]]теріңіз бойынша Ресей қол астына алуға бұйырды" деген [[сөз]]іне жиналғандар жауап берместен, елшіні орналасқан үйіне қайтарып, соңынан өлтірмек болады. Соның арасында елші аса ықпалды [[Бөгенбай батыр]]мен жасырын жолығып, оны өз сөзін сөйлеуге көндіреді. Екінші кездесуде жиналғандардың басым бөлігі "ашулы сөйлеп", ешкімнің де "қол астында болуға мұқтаж емес екендіктерін", ханға орыс патшасымен тек әскери одақ құру [[құқ]]ын бергендіктерін мәлімдейді. Соңғы кездесуде Бөгенбай батырдың [[ықпал]]ымен ханнан басқа 29 ел билеуші билер тобы патша [[Әкімшілік|әкімшілігі]] даярлаған грамотаға қолдарын қойып, [[ант]] береді.

1731 жылдың желтоқсанында А.Тевкелев [[Кіші жүз]]дің тағы біраз [[сұлтан]]дарының, сондай-ақ [[Орта жүз]]дің бір бөлігін билеушілердің антын қабылдайды. Орта жүздің басым белігінің билеушілері [[ант]] беруден бас тартады. Ал [[Ұлы жүз]]бен бұл жолы ешқандай байланыс жасалынбайды.

А.Тевкелев елшілігі қазақ елінің [[Ресей империясы]]ның құрамына енуін бастап берген еді. А.Тевкелев кейінірек бұл атқарған [[іс]]і жөнінде: "Мен, құлыңыз, ешқандай тән азабынан қашпай, тек өз отаныма [[қызмет]] көрсету ниетіммен, екі жылға жуық [[мерзім]] басымды өлімге тігіп, барлық [[киындық]]қа төзіп... барлық айла-әрекетті қолданып, бұл істі жақсы [[нәтиже]]мен аяқтадым, яғни орданы түгел [[бодандық]]қа алып келдім", — деп жазды.

1731 жылы, ягни патша [[әкімшілік|әкімшілігі]] даярлаған [[грамота]]ға ант беріп, қол қояр қарсаңда қазақ билеуші тобының арасында бұл [[мәселе]]ге байланысты ортақ [[шешім]] болған жоқ. Міне, сондықтан да, кезінде ғылыми [[жұмыс]]тарда қалыптасқан қазақ елінің өз еркімен Ресей империясы [[құрам]]ына енгендігі жөнінде жасалған тұжырымның [[өмір]]лік негізі әлсіз болатын.

Грамота бойынша оған қолын қойған қазақ билеушілері мынадай міндеттемелер алды: [[Ресей империясы]]ның шығыс [[шекара]]сын қазақ елі мен көрші [[халық]]тардың шабуылынан қорғау; қазақ даласы аркылы [[Орталық Азия]] хандықтарына өтетін ресейлік кепестердің сауда керуендерін қорғау; тері және бағалы елтірі түрінде алым-салық төлеу; [[қажет]] болган [[жағдай]]да патша әскеріне қосымша [[әскер]] күшін беру.

[[Құжат]]та екі жақтың арақатынасына [[байланыс]]ты басқа да (әкімшілік-басқару, шекара, т.б.) өзекті [[мәселе]]лер қозғаусыз қалды. Өйткені әуел бастан-ақ орыс патшасы [[қазақ]] хандығын өзіне тең санаған жок, сондыктан да [[патшалық]] [[әкімшілік]] [[грамота]]да көтерілмеген мәселелерді [[болашақ]]та өз қалауынша шешетіндігіне сенімді болды. Сөйтіп, қазақ елінің бір бөлігі Ресейдің [[Қамқорлық|қамқорлығын]] (протектораттығын) мойындайды.

Ресей қамқорлығына өту жоңғар [[шабуыл]]ын тоқтата алған жоқ. [[1742]] жылы жоңғар колдары [[Орта жүз]]дің жеріне басып кіріп, ел билеушілерінің біразы [[аманат]] беріп, тәуелділігін мойындайды. Бұған дейін жоңғар қонтайшысы аманатқа [[Ұлы жүз]]дің билеушісі [[Төле би]]дің баласы Жоланды алған болатын. Ресей үкіметінің қолдауымен [[Түркістан]]дағы бас хандық таққа отырудан [[үміт]]тенген Әбілқайыр хан өз [[арман]]ына жете да алған жоқ, қайта ол [[орыс]] әкімшілігіне [[аманат]]қа, алдымен Ералы, содан соң [[Қожахмет]] атты ұлдарын беріп, тәуелділігін тереңдете түсті. "Патшалық ішінде патшалық болмайды!" деген [[қағида]]тын ұстанған патша [[үкімет]]і ендігі уақытта [[Әбілқайыр]] ханның билігін әлсірете түсу жолында түр еді.

==Ресейдің отарлау шаралары==
А.Тевкелев елшілігінің нәтижелеріне [[қанағат]]танған патша [[үкімет]]і жедел түрде [[Қазақстан]]ды игеру шараларына кірісіп кетті.

[[1734]] жылы мұнда сенат хатшысы [[Кириллов Иван Кириллович|И. К. Кириллов]] бастаған [[экспедиция]] жіберілді. Оған көмек беруге Тевкелев бекітілді. Экспедицияға Қазақстанның жер қойнауы байлықтарын, әсіресе [[алтын]] мен [[күміс]] кен орнын анықтау, [[Орталық Азия]] хандықтарына жол ашу, осы мақсатта қазақ даласын пайдалану мүмкіндіктерін қарастыру жүктелді. Қазақ елі мен Ресей империясының шекарасы ретінде [[Жайық]] өзенінің бойы белгіленді.

[[1735]] жылы [[Ор]] өзенінің бойына [[Орынбор]] бекінісі түсті. Бекіністің салынуын әскери басып алу есебінде қабылдаған [[Башқұрттар|башқұрт]] халқы тынымсыз азаттық көтеріліске шықты. [[1738]] жылы көктемде көтеріліске шыққан башқұрт билерінің өтініші бойынша, [[Әбілқайыр]] хан башқұрт жеріне кіріп, орыс билігін қолдайтын башқұрттарды тұтқынға алып, қалған біразынан алым-салық жинатады.

Осы оқиғадан соң [[башқұрттар]] мен [[қазақтар]]дың орыс билігіне қарсы күш біріктіруінен қауіптенген әкімшілік орындары қазақ билеушілерімен қатынасын жұмсартып, бірінші [[Орынбор]] [[генерал-губернатор]]ы И. И. Неплюев (1744—1758 жылдары) өзін-өзі ақтаған "тепе-теңдік" (баланс) саясатын жүргізді. Оның мазмұны: [[Қазақстан]]дағы бір емес, бірнеше аса ықпалды билеушілерге қолдау көрсету, бірақ олардың ешқайсысын да әкімшіліктің ырқынан шығып көтерліктей күшейтіп жібермеу.

Белгілі тарихшы [[Вяткин Михаил Порфирьевич|М. П. Вяткин]] бұл [[саясат]]тың астарын ашып: "Ішкі феодалдық [[күрес]]тің асқынған сәтінде жүргізілген бүл [[саясат]] анархияны, мемлекеттік құлдырауды, яғни қазақ жүздерін, алдымен, [[Кіші жүз]]ді әлсірету саясаты болды. Қазақ [[қоғам]]ының саяси әлсіздігі ғана патша [[үкімет]]іне қазақ жүздеріне қарсы кең шабуылға өтуге мүмкіндік беретін еді", — деп жазды.

"Тепе-теңдік" [[саясат]]ының [[ықпал]]ын, ең алдымен, [[Әбілқайыр хан]]ның өзі сезінді. Ол өмірінің соңына қарай патшайым [[Елизавета Петровна]]ға жолдаған хатында "...Мына қайсақ ордасын мен бодандыққа өткенге дейін ешкім де білмейтін, оған алғаш жол салған мен, құлыңыз, менен соң балаларым да осы жолда [[қызмет]] көрсетіп шен-шекпен алды. Ал бірақ жыл өткен сайын, аса жоғары [[император]] мәртебелім, өзіңіздің маған деген [[Қамқорлық|қамқорлығыңыз]] бен сый-құрметіңіз кеміп, оның есесіне, менен төменгілер өсіп барады, неге олай екендігін түсінбедім", — деп жазды.

1746 жылы Әбілқайыр хан И.И. Неплюевке [[Орынбор]]дағы айырбас [[сауда]] үйінде әрбір қазақ жүздерінен 10-нан, барлығы 30 би ұстау 194 жөнінде [[ұсыныс]] жасайды, ал олардың тізімін ханның өзі анықтауы керек еді. Ол өзінің қарсыластары [[Әбілмәмбет]] хан мен [[Барақ сұлтан]]ды шекарадағы [[бекініс]]тердің бірінде ұстауды өтінеді. Ханның бұл ұсыныстарын Неплюев қабылдамай тастайды.

Осымен бір [[мезгіл]]де отаршыл [[әкімшілік]] [[Башқұртстан]] мен [[Қазақстан]] арасына, әскери бекіністер жүйесін салып, екі [[халық]]тың өзара қатынасына шектеу қоюға тырысты. Ал [[Жайық]] өзенінің төменгі сағасына орналасқан бекіністердің коменданттарына қазақ пен Жайық қалмақтары билеушілерінің алыс-берісіне жол бермеу тапсырылды. [[Патшалық әкімшілік]] үшін қазақтардың ортаазиялық [[хандық]]тармен [[байланыс]]ына шек қою қиынырақ еді, дегенмен бұл [[бағыт]]та да түрлі шаралар қарастырылды. Соған қарамастан, Әбілқайыр хан 1740 — 1741 жылдары [[Иран]] шахымен [[Хиуа]] тағы үшін [[талас]]қа түсіп, бірақ мұнда орныға алған жоқ.

[[Ресей]]дің қазақ [[қоғам]]ына тереңдеп ене бастауы, орталық [[билік]] пен жаңа өлкенің арақатынасын реттеп отыру міндеті жүктелген Орынборлық [[әкімшілік]]тің қазақ қоғамының ішкі [[өмір]]іне жиі араласа бастауы [[Қазақстан]]да мүлдем жаңа саяси ахуалдың қалыптасуына алып келді. Оның жинақы [[көрініс]]і қазақ билеуші тобының Ресейге қатынас [[мәселе]]сінде өзара қарсы тұрған екі лагерьге бөліне бастауы. Ресей [[үкімет]]інің алғашқы отарлау шаралары халықтың үлкен белігінің, оның [[Төле би]], [[Абылай хан]], [[Барақ]] және [[Батыр сұлтан]]дар бастаған билеуші тобының жаңа [[билік]]ке сескене қарауына түрткі болды. Бұл бағыттағылар [[Әбілқайыр хан]]ның Ресеймен жақындасу шараларына сенімсіздікпен қарап, мұндай [[әрекет]] қазақтарды саяси тәуелділікке ұрындырады деп түсінді. Келесі, екінші бағытты ұстанушылар, яғни Әбілқайыр ханның ұлдары, Жәнібек және [[Есет Көкіұлы]] батырлар Ресеймен тығыз байланыс орнату арқылы сыртқы қауіптен құтылуға және ішкі тұтастыққа жетуге болады деп түсінді. Сондай-ақ бұл топ Әбілқайыр ханның жеке беделіне үлкен үміт артты. Қазақ қоғамында пайда болған бұл рухани алауыздық тез арада егеске ұласпағанымен, өз нәтижесін бере бастады.

[[Ресей]]дің отарлау шаралары және [[Әбілқайыр]]дың ұлдарын [[аманат]]қа алуы, сондай-ақ ханның өз қарсыластарын шектеуге бағытталған [[өтініш]]терінің аяқ асты болуы оның халық пен қарсыластары алдында беделінің түсуіне алып келді. Неплюевке жолдаған бір хатында хан: "Мен жіберген хаттардағы өтініштерге [[байланыс]]ты бірде-бір іс атқарылган жоқ, ал бұдан өткен жаманы сол, мені бүтін өз жұртыммен ұрыстырып, оның алдында ұятқа қалдырдыңыздар", — деген өкінішін білдіреді.

1748 жылы [[тамыз]]да [[Қарақалпақстан|қарақалпақ]] арасындағы қазақтарға араша түсіп, оларды көшіріп алып қайтуға барған хан қайтар жолында [[Барақ]] сұлтанның жасағына кезігіп, екі арада болған [[қақтығыс]]та қаза табады. Бұл бүкіл қазақ даласына лезде тарап, жайсыздық туғызған [[оқиға]] болды. Алдымен [[Қазыбек би]] мен жоңғар қонтайшысынан сауға сұрап, жағымды [[жауап]] ала алмаған Барақ [[Сауран]]ға, Төле бидің жанына келіп паналап, биден әділ үкім күтеді. Билер соты сұлтанды ақтап шығады, бірақ ол көп ұзамай жаулары берген удан қаза табады.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Ресей қамқорлығын қабылдау - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық

← Ескі түзетулер	19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)