Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:38:34Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық

2015-10-19T04:23:31Z

Жаңа бет

'''Ресейлік отарлаудың ерекшеліктері'''
[[1944]] жылы 10 сәуірде [[Мәскеу]]де тарихшылар [[кеңес]]і қабылдаған тезисте: "Кіші халықтарды үлкен елдердің жаулап немесе қосып алуының қай-қайсысы болмасын, объективті — прогресшіл факт ([[отарлау]] — объективті-прогресшіл [[құбылыс]])", — деп атап көрсетілген.

Кеңестік [[тарихнама]] отарлау үдерісінің зорлық-зомбылықсыз жүрмейтіндігін мойындай отырып, сонымен бірге "[[ұлт]]-[[азаттық]] [[қозғалыс]] көсемдерін дәріптеуге" үзілді-кесілді қарсы шықты. Міне, осы [[көзқарас]] тұрғысынан жазылған кеңестік кезеңдегі Қазақстан [[тарих]]ының барлық басылымында [[Қазақстан]] [[Ресей]] құрамына түрлі себептерге байланысты өз еркімен енді, ал бұл [[оқиға]] қазақ халқын отарлық [[тәуелділік]]ке душар еткенімен, түптеп келгенде, феодалдық мешеуліктен ілгерілеушілік жолына алып шықты деген [[тұжырым]] жасалынды. Пікірі бұл тұжырымға [[қайшы]] келген тарихшылар ([[Бекмаханов Ермұқан|Е.Бекмаханов]], [[Сүлейменов Бекежан|Б.Сүлейменов]], П.Галузо, т.б.) қудаланды.

Бұл айтылған тұжырымды [[Кеңестер Одағы]] ауқымында орнықтыра отырып, [[кеңес]] идеологтары [[орыс]] отаршылдығына батыстық жаулап алушылықтан өзге [[мазмұн]], яғни оған [[ағартушылық]], өркениеттік [[сипат]] беруге тырысты. Ал тарихи шындық Ресей [[үкімет]]інің XVIII—XX ғасырлардағы Қазақстанда классикалық үлгідегі отарлау [[саясат]]ын жүргізгендігін көрсетеді. Оның мынадай белгілері мен [[ерекшелік]]терін бөліп айту орынды:

# [[Ресей]]дің Шығысқа, [[Орталық Азия]]ға жылжуына түрткі болған оның [[өнеркәсіп]]тік дамуы, соған [[байланыс]]ты [[өнім]] өткізетін рынокқа, [[шикізат]] көздеріне, т.б. мұқтаждығы еді. Бірақ Ресей бұл [[мәселе]]лерді шешу үшін Батыс мемлекеттері сияқты алысқа артынған жоқ, іргесіндегі [[экономика]]лық дамуда кенже қалған елдерді жаулап алуға кірісті. Сондықтан да Ресей үшін [[Қазақстан]] сияқты елдерді отарлау оның континенттік [[Аумақ|аумағын]] одан әрі кеңейтумен бірдей болды.
# Қазақстан жері [[империя]]ның құрамына енді, сондай-ақ метрополияның [[әкімшілік]] басқару [[жүйе]]сі оған да таралды. Ал осы Қазақстанға тараған Ресейдегі басқару жүйесі ол кезде (XIX ғасырдағы 60 жылдары) әскери-феодалдық [[мазмұн]]да болды және ол қазақ губернияларын метрополиядан бөлек, арнайы даярланған [[заң]]дар бойынша (1868, 1881, 1891, т.б.) басқарды. Бұл заңдар қазақтарды ең негізгі [[құқық]]тарынан айырды, біртіндеп [[орыс тілі]]не, [[Христиан Діні|христиан дініне]], [[салт-дәстүр]]іне көшіруге мәжбүрледі. Қазақ қоғамындағы барлық сословиелер ([[сұлтан]], [[қожа]], [[би]], т.б.) село тұрғындарына теңгерілді. Қазақ ауылында [[мешіт]] салу үшін генерал-губернатордың [[рұқсат]]ы керек болса, шіркеулер тұрғызуға [[мемлекет]]тің өзі мүдделілік танытып, қолдау көрсетіп отырды.
# Қазақ губернияларын билеуге жіберілген [[Генерал-Губернатор|генерал-губернаторларды]] патшаның өзі бекітті және ол шексіз билікті иемденді. [[Қазақтар]] оларды "жарым патша" деп атады. 1868 жылы енгізілген Ереженің 17-бабы бойынша, генерал-губернатор "саяси тұрғыдан сенімсіз зиянды бұратаналарды ішкі істер министрінің [[келісім]]імен империяның белгіленген жеріне бес жылға дейінгі [[мерзім]]ге жер аударуға" құқылы болды.
# 1891 жылы 25 наурызда қабылданған Ережеде "көшпелілер иемденген [[жер]]лер, олардың бар [[байлық|байлығы]], оның ішінде [[орман]]ы мемлекеттің меншігі болып саналады" деп көрсетілді. Бұл [[іс]] жүзінде қазақ жерлерін төркілеумен тең еді. Аталған бапқа "көшпелілер үшін артық болуы мүмкін жерлер Мемлекеттік мүлік министрлігінің қарауына өтеді" деген қосымша енгізілді. Бұл [[қосымша]] отаршыл [[әкімшілік]]ке ең құнарлы қазақ жерлерін артық деп жариялап, оларға ішкі Ресей губернияларынан орыс және басқа славян [[қоныс]] аударушыларын әкеліп орналастыруға [[мүмкіндік]] берді.
# Қазақстандағы отарлау ісіне әскери [[қазақтар]], орыс помещиктері мен [[шаруа]]лары, орыс қоғамының басқа да сословиелері белсене ат салысты. Отарлаушы әкімшілік жаппай қоныс аударуға әсіресе ішкі [[губерния]]лардағы жерсіз шаруаларды кеңінен тартты, оларға түрлі жеңілдіктер жасады. Тек 1917 жылы [[Қазан Төңкерісі|Қазан төңкерісі]] қарсаңында-ақ қазақ жерлерінің 16%-ы (45 млн га) мұнда келіп орналасқан 1,0 млн жуық [[қоныс]] аударушыларға өтті. Өз еліндегі жоқшылықтан, помещиктік өктемдіктен, мемлекеттік биліктен қашқан орыс шаруалары Қазақстанға келіп, енді сол биліктің [[жергілік]]ті тірегіне айналып, соған [[байланыс]]ты өздерінің аса маңызды мемлекеттік іс атқарып жатқандығын сезіне бастайды. Міне, осы [[билік]] пен [[қоныс]] аударып келушілер арсындағы өзара үнсіз түсіністік орыстық отарлаудың өркениеттік, миссиялық (құтқарушы) сипаты жөніндегі [[доктрина]]ның өмірге келуіне негіз болды. Патша [[үкімет]]і өлке халқы [[құрам]]ында жедел түрде славяндық элементтерді көбейте отырып, түптеп келгенде, сол арқылы мұнда терең [[тамыр]] жайып, орыс үстемдігін біржолата қамтамасыз етуді көздеді.
# [[Ресей]] үкіметі қазақ халқына қатысты түрлі кемсітушіліктерге [[жол]] берді. Мәселен, [[қазақ]]тардың орыстармен тең әскери [[білім]] алу, әскери [[қызмет]]ке шақырылу [[Құқық|құқығы]] болған жоқ.
# [[Патшалық]] биліктің (содан соң кеңестік биліктің) [[Қазақстан]]да түрлі мезгілдерде жүргізген [[реформа]]лары қазақ [[қоғам]]ының ішкі сұраныстарына сай келген емес, керісінше, Ресейдің [[мүдде]]сіне сай [[мазмұн]]да сырттан, жоғарыдан таңылды. [[Реформа]] жөніндегі [[идея]], оның мазмұны мен іске асыру механизмдері ресейлік орталықтарда даярланды, бұл іске бірде-бір қазақ тартылған емес. Сондықтан да [[патшалық]] биліктің Қазақстандағы реформалары қазақ [[қоғам]]ы үшін пайдалы болған жоқ, өйткені олар ұлттық негізге [[сәйкес]] келген емес.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

← Ескі түзетулер	19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Ресейлік отарлаудың ерекшеліктері - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық