Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:36:07Z

1 түзету

10:20, 2015 ж. шілденің 3 кезіндегі Салиха деген

2015-07-03T10:20:59Z

Жаңа бет

XIX ғасырдың ортасына карай қазақ жерлері үшін [[Қоқан хандығы|Қоқан]], Хиуа және [[Ресей]] арасындағы талас күшейе түсті. [[Ресей]] үкіметімен болған [[1840]] жылғы келіссөзде [[Хиуа хандығы|Хиуа ханы]] өз билігінің [[Жем]], [[Ырғыз]] және [[Торғай облысы|Торғай]] бойына дейін жететіндігін айтты. [[Сырдария]]ның төменгі жағасына орыс және қоқан қолдарын жібермеу мақсатында хан мұнда бекіністер салдырады. Бірақ Хиуа ханының бұл әрекеттеріне қарамастан, оларды Қоқан қолдары, кейін жақсы қаруланған Ресей әскерлері ығыстыра бастайды.

Жыл өткен сайын тереңдей түскен орыс билігіне қарсылық туғызу мақсатында Хиуа хандығы қазақтарды өзара бірлікке шақырады. Тура осындай әдіс-айлаға өзіне қарайтын аймақта Қоқан хандығы да көшеді. Өйткені Хиуа мен Қоқанның алым-салық жинаушыларының өктемдігі мен қатыгездігін көріп қалған халық олардан қарулы қарсылық арқылы болса да құтылуға әзір болды.

Осы мезгілде [[Түркістан]]ның ішкі саяси өміріне Ресей белсенді түрде араласа бастайды. Оның мынадай себептері бартын. Біріншіден, [[19 ғ.|XIX ғасырдың]] орта тұсынан бастап қарқынды даму жолына түскен Ресей өнеркәсібіне түркістандық рынок аса қажет. Қазақ тұтынушылары орыс көпестерінен ұн, түрлі [[мануфактура]] өнімдерін, металдан жасалған бұйымдарды көп мөлшерде ала бастайды.

[[Бұхара]] мен Хиуаға Ресей көпестері мата, иленген тері, металдан жасалуан бұйымдарды, қант және басқа тауарларды жеткізіп, Ресейге [[Түркістан]] өңірінен мақта, жібек, күріш, жеміс-жидек, арзан бағаға мындаған қой, ірі қара малды айдап кетіп жатты. Басқаша айтқанда, Түркістанмен тұрақты сауда қатынасын орнату Ресейге өте тиімді еді. Ресей көпестері Түркістан арқылы [[Үндістан]]ға, Шығыс Түркістанға шығуды армандады. Бұл уақытқа дейін [[Орталық Азия]]ға көз тіккен [[Англия]]ның емеуріні Ресейді [[Қазақстан]] жерін өзіне қосып алу әрекетін біржола аяқтауға итермеледі.

Ресей үкіметінің бұл әскер күшімен іске асырылған әрекеті екі бағытта жүрді. Бірі батыстан, яғни [[Орынбор]] және Сырдарияның төменгі ағысы арқылы, ал екіншісі шығыстан, яғни [[Омбы]] — [[Семей]] — [[Жетісу]] арқылы.
Орынбор [[Генерал-Губернатор|генерал-губернаторлары]] орыс билігінің Түркістан өлкесіне тереңдеп енуіне кедергі жасаушы Хиуа хандығы деп тауып, [[1839]] жылы бес мың қолдан тұрған Хиуа жорығын ұйымдастырды.

Бұл жорық ешқандай нәтижесіз аяқталды. [[1847]] жылы генерал-губернатор [[Владимир Афанасьевич Обручев|В.А.Обручев]] бұл өңірдегі аса ықпалды тұлға [[Жанқожа батыр]]мен катынас орнатып, Райым (кейінірек Арал аталған) бекінісін салуға қол жеткізді. Орыс билігімен одаққа бару Жанқожа батырға бұл өңірдегі Хиуа және Қоқан тегікісінен құтылу үшін керек болған еді.

[[1850]] жылы Жанқожа [[Райым бекінісі]]ндегі орыс қолының көмегімен [[Сыр]] бойы қазақтарына шабуыл жасаған қоқандықтарды ойсырата жеңіп, олардың Қошқорған бекінісін алады.

[[1844]] жылы патшалық билік генерал-губернаторларға қазақ даласына тереңдей еніп, тұрақты бекіністер салуға көшуді тапсырды. Сөйтіп, отарлау ісі жаңа қарқын ала бастады. Соның нәтижесінде, Райым бекінісінің артын ала Қазалы бекінісі салынды. Бұл бекіністерге жақсы қаруланған жаяу әскер мен атты қазақ әскері орналастырылды. Оларға жүктелген міндеттер қазақ ауылдарын бағындырып, хиуалықтар мен коқандықтардың бетін қайтарып, олардың бекіністерін алу.

[[1853]] жылы губернатор [[Василий Алексеевич Перовский|Перовский]] бастаған 2170 адамнан тұрған орыс әскері Сырдың бойындағы Қоқан хандығының басты бекінісі [[Ақмешіт]]ті өзіне қаратып, оның атын өзгертіп, ''"форт Перовский"'' деп қойды. Осылайша Түркістан өлкесіне жол ашуға тиіс болған Сырдария бекінісі өмірге келеді.

Осымен бір мезгілде Қапалда орыс приставтығы мен [[Жетісу облысы]]ның кеңсесі ашылды. Оған жергілікті халықпен байланыс орнату, еппен оның сеніміне кіріп, сол аркылы Қоқан және қытай ықпалынан шығарып, орыс билігіне тарту міндеті жүктелді.

[[1846]] жылы [[Кене хан|Кенесары хан]] қолын Жетісудан ығыстыруды көздеген орыс әскерінің экспедициясы Қапал бекінісінің негізін қалайды. Бұл іс жүзінде орыстардың Жетісуда жасаған алғашқы қадамы болатын. Англияның Шығыс Түркістандағы ықпалының арта түскендігінен қорыққан патша үкіметі тездетіп Жетісуда бекіністерін салуды, Ұлы жүз қазақтарын өз кұрамына қосып алуды, сондай-ақ Қытай үкіметімен Жетісу арқылы жүретін сауда қатынасы жөнінде тез арада келісімшарт жасасуды көздеді.

Жетісу жеріне орыс билігінің аяқ басқанын жеке мүддесіне пайдаланып қалуды көздеген [[Ұлы жүз]]дің бір топ сұлтандары мен билері [[1846]] жылы жаңа билікті мойындайтындығын мәлімдеп, ант береді.
[[1850]] жылдан бастап орыс қолдары Жетісудағы Қоқан қамалдарын жоюға көшеді. Орыс әскеріне елеулі карсылық көрсеткен Қаскелең өзені бойындағы [[Таушыбек]] қамалы еді. [[1851]] жылы жазда орыс қолдары бұл бекіністі алып, жойып жіберді.

Орыс билігі қазақ басқарушы тобына қатысты өзінің осы уақытқа дейін ұстанған әдісін Жетісу жерінде де жүргізді. Қытай және Қоқан сияқты карсыластарымен егесте, сондай-ақ Кенесары хан көтерілісін басып-жаншу ісінде Ресей жағында болған қазақ пен қырғыздың билеушілері мен ықпалды адамдарына түрлі сыйлықтар, әскери шеншекпен үлестіру арқылы оларды өзіне тартып, өз мүддесіне қызмет істетуге тырысты.

[[1853]] жылы Ресейдің сыртқы істер министрі [[Батыс-Сібір генерал-губернаторлығы|Батыс Сібір генерал- губернаторы]] Гасфорпқа Жетісуда Ресей ұстанымын нығайтуды қамтамасыз етерліктей нақты шараларды іске асыруды тапсырады. Осы міндетті орындау мақсатында, сондай-ақ Ресейдің [[Ташкент]], [[Құлжа]] және [[Қырғыз]] бағытындағы [[сауда]] және басқа қатынастарына жол ашатын жаңа ірі [[бекініс]] салу жөнінде шешім қабылданды.

Ұлы жүз [[пристава|приставы]] болып жаңадан бекітілген майор [[Перемышльский]] бұл бекіністі орналастыру үшін [[Алатау]]дың етегіндегі [[Кіші Алматы]] өзені бойындағы [[Алматы]] елді мекенін таңдап алады. Құрылысы [[1854]] жылдың көктемінде басталып кеткен бұл бекініс [[Верный]] аталады. Оның жанынан, Алматы өзенінің оң жағасында қазақ әскерінің [[станица]]сы салынады.

Бір-екі жылдың ішінде мұнда [[Сібір]] қазақ-әскерінің 132 отбасы және 200 орыс шаруалары келіп орналасты. Содан кейін-ақ Алматыға Сібір қазақ-әскерінің оныншы полкын енгізу жөніндегі патша Жарлығы жарық көреді. Көп ұзамай Жетісу әскери губернаторы Колпаковский Семейден егінші татарларды және [[Воронеж]]ден (Ресей) орыс шаруаларын шақыртады. Осылайша Ресейдің Орталық Азияға енуіне жол ашуға тиіс болған Верный бекінісі біртіндеп осы өңірдегі әкімшілік орталығына және қалаға айнала бастайды.

Бұл кезде [[Қырым соғысы]]нда жеңіліс тапқан Ресей [[1856]] жылы енді негізгі назарын Түркістанға аударып, сонда орнығуға күш салады. Ал мұндағы Хиуа, Бүхар және Қоқан хандықтары арасындағы өзара тынымсыз қақтығыстар Ресейдің бұл мақсатына қолайлы жағдай туғызып, [[1864]] жылғы көктемде ол екі бағытта әскери қимылдарға көшті. Олардың бірі [[Сырдария]] бекіністер тізбегі тарапынан, яғни [[Перовск]]іден (Ақмешіт), ал екіншісі Жетісу жақтан, Верныйдан басталды.

Осы жылдың жазында бұл екі әскер қолдарының бірі Түркістанды ал екіншісі Әулиеатаны алды. Бұдан кейін екі қол бірігіп, [[Шымкент]]ке бет түзейді. Орыс әскеріне бұл бекіністі алу жеңілге түспеді, оны қоқандықтардың жаяу және атты әскері, [[артиллерия]]сы қарсы алады. Бір ескерерлік жағдай — екі жақтың да әскер күштерінің қатарында қазақ қолдары болды. Мәселен, Қоқан әскері құрамындағы қазақ колын [[Кенесары хан]]ның ұлы [[Сыздық Кенесарыұлы|Садық сұлтан]], ал орыс әскері құрамындағы қазақ жігіттерін [[Сұраншы батыр]] басқарған еді.

Сондай- ақ бұған дейінгі [[Әулиеата]] үшін болған ұрыс барысында екі жақтың өзара келіссөзге шығарған елшіліктерінің бір жағында Садық сұлтан жүрген болса, екінші, яғни орыс елшілігінің құрамында [[Шоқан Уәлиханов]] бар еді. Сөйтіп, қазақ қоғамында бұдан біраз бұрын-ақ байқалған көзқарастық жіктеліс орыс-қоқан соғыс қимылдары тұсында да анық байқалды.

Екінші шабуылдан соң, [[1865]] жылы орыс әскері Түркістан өңірінің ірі сауда және саяси орталықтарының бірі Ташкентті алады. Өзара [[Феодализм|феодалдық]] қақтығыстардан қалжыраған Түркістан техникалық және ұйымдық тұрғыдан жоғары тұрған орыс әскеріне төтеп бере алмады. Міне, осы оқиғалардан соң [[Қазақстан]] бүтіндей [[Ресей империясы]] құрамына еніп, ендігі уақытта оның тарихында жаңа кезең — отарлық тәуелділік кезеңі басталды.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Ресей империясы]]

{{Kz-hist-stub}}

← Ескі түзетулер	19:36, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Ресейдің Қазақстанды жаулап алуының аяқталуы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

10:20, 2015 ж. шілденің 3 кезіндегі Салиха деген