https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9Протерозой - Түзету тарихы2026-04-18T12:42:15ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9&diff=19567&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:01:50Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:01, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9&diff=19566&oldid=prev18:00, 2015 ж. қарашаның 20 кезіндегі GanS NIS деген2015-11-20T18:00:16Z<p></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Геохронологиялық шәкілі}}<br />
{{Geological eon}}[[Сурет:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|330px| Lower [[Proterozoic]] [[Stromatolites]] from Bolivia, South America]]<br />
'''Протерозой''' ({{lang-el|πρότερος}} — алғашқы, аға, {{lang-el|ζωή}} — тірлік) — [[прекембрий]]ді құрайтын үш бөлімшенің (1. [[хадей]] немесе [[приской]] , 2. [[архей]], 3. [[протерозой]]) соңғысы (осыдан шамамен 2500—542 млн жыл бұрын).<br />
<br />
Протерозойды '''3 геологиялық заман''' құрайды (ертелеуінен жаңалауына атап өткенде):<br />
# [[Палеопротерозой]];<br />
# [[Мезопротерозой]];<br />
# [[Неопротерозой]].<br />
<br />
'''Ең елеулі оқиғалары бұлар''':<br />
* [[Мезопротерозой]]да [[оттегі]] сіңген атмосферасының құрылуы;<br />
* Соңғы [[Неопротерозой]]дың [[Криоген кезеңі]]нде бірнеше рет мұздықтар құрылуы;<br />
* [[Эдиакарий кезеңі]] (635—542 Ma) жұмсақденелі көпжасушалы организмдердің өрбуімен сипатталады.<br />
<br />
----[[Жер]] тарихында археозой мен палеозой аралығындағы эра және сол заманда қалыптасқан қабаттар. Бұл терминді ғылымға америкикалық геолог '''''Э.Эммонс''''' енгізген ('''1888'''). Протерозой бұдан 2000 (кейбір тұжырым бойынша 2500) – '''570 млн. жыл''' бұрын, ұзақт. '''1500 млн.'' жылға созылған эра. [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]] жеріндегі Протерозойды ''Р.Борукаев'', ''Ю.Зайцев'', ''В.Королев'', т.б. зерттеген.<br />
*'''Протерозойдың бірінші жартысы''' (2,2 млрд. жылға дейін) геократтық жағдайларда өткен. Қыртыстың салқындау процесі нәтижесінде қатаң және морттық қасиеттерге ие болған литосфера жарылып, суперконтинентте рифт ойпаңдары мен айырылымдар пайда болған. <br />
*'''Бастапқы Протерозойдың екінші жартысында''' бұл процестер күшейіп, суперконтинент көлденеңі жүздеген және мыңдаған км болатын блоктарға (микротақталарға) жіктелген. Олар жұқарып (рифтинг) және толық айырылып (спрединг), ал айырылған блоктар арасын терең сулы алаптар басқан. <br />
*'''Протерозойдың соңында''' [[шөгінді]] және жанартаулық тау жыныстарымен толған бұл алаптар, деформацияға, метаморфизмге, граниттенуге ұшырап, қайта жабылған. Бастапқы Протерозойда организм қалдықтары өте сирек. Қалдықтарының қалыңдықтары кей жерлерде жүздеген метр болатын көк-жасыл балдырлар түзіліп, олардың қарқынды [[фотосинтез]]деуші әрекетінен ауаның құрамы өзгере бастады. Ол таза [[Оттек|оттекті]] көбейтіп, тіршілік әлемінің өркендеп дамуын тездетті. Даму бастапқы-ортаңғы рифейде қарқындады. [[Бактериялар]], балдырлармен қатар қарапайым бір клеткалы организмдер – [[эукариоттар]] пайда болды. [[Темір]], [[мыс]], [[алтын]], көптеген бейкентас шикізаттары шоғырларының пайда болуы Протерозоймен тығыз байланысты.<ref name="source1">"Қазақ энциклопедиясы"</ref><br />
==Пайдаланылған әдебиеттері</span>==<br />
<references/><br />
{{stub}}<br />
{{wikify}}<br />
{{Commonscat|Proterozoic}}<br />
<br />
== Тағы қараңыз ==<br />
* [[Протерозой заманындағы тіршіліктің дамуы]]<br />
<br />
{{Eon Footer}}<br />
{{Proterozoic Footer}}<br />
<br />
<br />
{{Geology-stub}}<br />
<br />
[[Санат:Геологиялық кезеңдер]]<br />
[[Санат:Палеонтология]]</div>GanS NIS