https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80Поляриметрлер - Түзету тарихы2026-04-18T14:03:07ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80&diff=38567&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:14:45Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80&diff=38566&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-06-20T12:27:12Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Поляриметрлер'''<br />
<br />
Айналу бұрышын өлшеуге арналған [[поляриметр]]лердің бірнеше<br />
модификациясы шығарылды. Кез келген аспаптарда жарық көзі,<br />
[[поляризатор]] және арасына ішінде зерттелетін ерітіндісі бар астауша<br />
орналасқан анализатор (талдауыш) болады.<br />
Қол поляриметрінің схемасы 1-суретте көрсетілген. Ондағы<br />
[[натрий]] шамының шыққан монохроматты жарық сәулесі [[коллиматор]]да (линзада) параллельді сәулелер ағымына түрленіп, Николь призмасында поляризацияланады. Поляризатордың артында ағымның бір бөлігін жоятын кішігірім қосымша Николь орналасқан.<br />
Осыдан кейін сәуле екі ұшы әйнекпен жабылып ішіне сынама<br />
ерітінді толтырылған белгілі ұзындықтағы шыны түтікше арқылы<br />
өтеді. Сәуле талдауыштан өтіп, байқауға арналған окулярға жетеді.<br />
<br />
[[Сурет:Полириметр схемасы.JPG|thumb|1-сурет. Полириметр схемасы]]<br />
<br />
Поляриметр қосымша көмекші призмасыз да жұмыс істей алады. Бұл жағдайда екі поляризатор ағымы сынамаға түскенге дейін қиылысуы керек. Мұндай жағдайда сынамаға одан кейін де<br />
жұптаса жабысқан екі [[призма]] орналасады. Осы екі нүкте<br />
арасындағы талдауыш (анализатор) бұрылатын бұрыш зат<br />
мөлшеріне тәуелді. Бақылаушы аса дәлдікпен табыла бермейтін<br />
[[сәуле]] шығаруды қалай өткізіп, нөлге теңейтін жағдайды өзі білу<br />
керек. Мұндай қиындықты қосымша призманың көмегімен жеңуге<br />
болады. Өйткені өткен сәуленің жартысы поляризатор өсіне<br />
қатысты бірнеше градусқа ығысуы керек. Екі жарты ағымның да<br />
сәуле шығару интенсивтігі бірдей болатын жағдайды табуға болады.<br />
Фотометрлік поляриметрлерді көптеген фирмалар шығарады.<br />
Прибор бір сәулелі болып келеді, поляризациялану жазықтығын<br />
үлгімен теңескенше бұрай отырып, арнаулы тетік көмегімен<br />
өлшейді. Егер поляризацияланушы жазықтығы талдауыш жазықтығына параллель бағытталса, онда сынама жоқ кезде жарық ешбір<br />
кедергісіз екі құрылғы арқылы өтіп, бақылаушы түтіктен көрінеді.<br />
Егер талдауышты 90°-қа бұрса, яғни оның поляризациялау жазықтығын поляризациялаушы жазықтығына перпендикуляр етіп бағыттаса, онда поляризацияланған жарық талдауыш арқылы өтпейді - бұл "қараңғы" жағдайы. Ал оптикалық активті зат пен сынаманы<br />
бақылаушы түтікте енгізгенде, онда жарық көрінеді. Қайтадан<br />
"қараңғылықты" орнату үшін талдауышты әйтеуір бір бұрышқа бұру<br />
керек және осы бұрыш шамасы талданатын заттың поляризациялану<br />
жазықтығының айналу бұрышына тең болады. Бұл айналу бұрышының мәні бақылаушы үстіндегі есептеуіш тетік арқылы анықталады.<br />
Поляриметрдің оптикалық жүйесінде "қараңғылықты" дәлме-дәл<br />
арттыратын қондырғы бар. Бұл кондырғы қосымша Николь призмасын немесе бикварц жолақшасын қамти алады. Бикварц оңға және<br />
солға айналдыратын екі бөліктен тұрады және оны поляризатордан кейін ішінде сынамасы бар түтіктің алдына" орналастырады.<br />
Талдауышты бұру бұрышы бойынша талданатын сынаманың поляризациялану жазықтығын - айналу бұрышын табады.<br />
[[Сурет:СУ-3 сахариметрдің оптикалык схемасы.JPG|thumb|2-сурет.СУ-3 сахариметрдің оптикалық схемасы]]<br />
<br />
1 - [[лупа]]; 2 - корпус; 3 - сына шкаласы; 4 - жарық тұтқыш;<br />
5 - шағылыстырғыш призма; 6 - шам; 7 - күңгірт шыны; 8 - жарық<br />
тұтқыш; 9 - конденсор; 10- полярлеуші; 11, 12 - қорғаушы әйнек; 13 - үлкен<br />
кварцты сына; 14 - кері сына; 15 - кіші кварцты сына; 16 - талдауыш;<br />
17 - [[объектив]]; 18 - [[окуляр]] (көздік).<br />
<br />
Поляризатордың бір түрі сахариметр болып есептелінеді. Онда<br />
жарық көзі ретінде кәдімгі хроматсыз ақ жарық қолданылады.<br />
Өйткені, қант [[ерітінділер]]і мен [[кварц]]тың айналу [[дисперсия]]лары<br />
бірдей. Қант ерітінділері поляризациялану жазықтығын оңға айналдырады. Сахариметрдегі бұл айналу солға айналатын кварц сынасын<br />
енгізу арқылы теңестіріледі. Кварц пен қант дисперсиялары тең<br />
болғандықтан, ондағы теңестіру кез келген толқын ұзындығында да<br />
қолданыла береді. Сахариметрде анықтау жоғары дәлдікпен сипатталады, өйткені ондағы кварц сынасының қалыңдығын асқан<br />
дәлдікпен өлшеу керек. Сынаның қалпын халықаралық қант [[концентрация]]сының бірлік өлшеміне келтіріп, оны реттеп қалыптастыруға<br />
болады. Мысалы, 1° өлшемі қалыпты жағдайда 20°С және түтік<br />
ұзындығы 20 см болғандағы 2,6 мг/мл-мен алынған қант концентрациясы мен 20 см түтікше ұзындығына сәйкес келеді. СУ-3 сахариметрдің оптикалық схемасы 2-суретте көрсетілген.<br />
<br />
Спектрополяриметрлер толқын ұзындығы өзгерген кезде поляризациялану жазықтығының өзгерісін (яғни оптикалық айналу<br />
дисперсиясына) тіркеуге мүмкіндік береді және осы кезде жарық<br />
кең спектрлік аралықта берілген толқын ұзындығындағы монохроматтық сәуле шығаруды қамтамасыз етеді, әдетте оны дисперсиялаушы кварцты призма көмегімен атқарады. Ондай спектрополяриметрдің схемасы 3-суретте келтірілген.<br />
<br />
[[Сурет:Спектроиоляриметрдін блок-схемасы.JPG|thumb|3-сурет. Спектроиоляриметрдін блок-схемасы]]<br />
<br />
Оны бір сәулелі спектрополяриметрдің өзгерген түрі ретінде қарастыруға болады.<br />
Осцилдеуші поляризатор орнына модулятордың басқа түрін пайдалануға болады, мысалы, Фарадей ұяшығы. Ол жиілігі әр түрлі<br />
[[айнымалы ток]] өтетін шиыршықталған өткізгішпен оралған шыны<br />
немесе кварцты өзекшеден тұрады. Түсірілген жиіліктен айналу<br />
бағыты өзгереді.<br />
поляриметрлер мен спектрополяриметрлерде жарықтың<br />
интенсивтігін өлшеу үшін өздігінен жазатын [[электрон]]ды потенциометрмен жалғасқан фотокөбейткіштер мен [[фотоэлемент]]тер пайдаланылады. Олармен көзге көріне бермейтін, әсіре күлгінді аймақта<br />
талдау жүргізіледі.<ref>Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық . II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Аналитикалық химия]]<br />
[[Санат:Химия]]<br />
[[Санат:Ғылым]]</div>ArystanbekBot