https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0Плазмалемма - Түзету тарихы2026-04-18T15:32:03ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0&diff=42791&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:15:15Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:15, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0&diff=42790&oldid=prevArystanbekBot: /* Дереккөздер */clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-05-26T18:46:31Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Дереккөздер: </span>clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>Клетканың ішкі [[мембрана]]ларына қарағанда '''плазмалемма''' [[холестерип]]ке бай. Плазмалемманың бір ерекшелігі оның сыртында көмірсулардан тұратын [[Гликокаликс|гликокаликс қабаты]] орналасады. Бұл қабаттың қалындығы 3—4 нм-дей болады. Плазмалемма негізгі атқаратын қызметі: қорғаныштық, өткізгіштік және тасымалдаушы. Тасымалдаушы плазмалемма сулардың, [[иондар]]дың және молекулалардың сыртқы ортадан жасушаға өтуін және кері өтуін реттеп отырады. Зат алмасу процесінде жасушада пайда болған қорытылған заттар да осы плазмалемма арқылы сыртқа шығарылып отырады. Плазмалемманың сыртқы бетіне [[Рецептор|рецепторлық ферменттер]] орналасады, олар жасушаның күйін басқа көрші жасушаларға жеткізіп тұрады. Плазмалемма жасушаның бөліну процесінде маңызды рөл атқарады. Оның сыртында микротүтікшелер, талшықтар сияқты әр түрлі өсінділер болады.<br />
==Плазмалемманың тасымалдаушы қызметі==<br />
Үлкен [[молекулалар]] жай өтеді де, кіші молекулалар жылдам өтеді. Ең жылдам өтетін су және оның құрамындағы ерітінділер екен. Егер [[Эритроциттер|эритроцитті]] өзінің цитоплазмасынан гөрі шоғырлануы аз тұзды ерітіндіге салсақ, онда сыртқы ортадан су жасушаға көп енеді де жасушаның көлемі өсіп, оның сыртқы мембранасы жарылып кетеді. Керісінше, егер эритроцитті шоғырлануы көп тұзды суға салсақ, онда жасушадағы су бөлініп шығады да, ол қабысып, жиырылып қалады. Клетканың сыртқы мембранасында линопротеин қабатында «порлар» болады, олар арқылы иондар және сулар өтеді. Осы мембрана арқылы К<sup>+</sup>, N<sup>+</sup> катиондары аса жылдамдықпен жүреді. Мембрананың тасымалдау қызметі: иондар мен судың шоғырлануы көп ортадан шоғырлануы аз ортаға (пассивті тасымалдау), және керісінше, шоғырлануы аз заттың Шоғырлануы көп ортаға енуін (активті тасымалдау) реттеп отырады. Активті тасымалдау энергия жұмсау арқылы өтеді (АТФ), К<sup>+</sup>, Na<sup>+</sup> -иондарының шоғырлануын реттеп тұратын К<sup>+</sup>, Na<sup>+</sup>—«насосы» плазмалеммаға орналасады. Осы «насостардың» жұмыстарын зерттеу үшін эритроцитті алуға болады. Бұл жасушада К<sup>+</sup>, Na<sup>+</sup> иондарының шоғырлануы қанның плазмасына қарағанда өзгеше болады (бірақ концентрациясының жиынтығы шамалас, жасушаның сыртында және ішінде изотониялы). [[Белок]]тар, [[нуклеин қышқылдары]], [[майлар]], ыдырап барып [[мономер]]лер түрінде ғана плазмалеммадан өте алады.<ref>Цитология және гистология. Оқу құралы. Сапаров Қ.Ә. - Алматы: Қазақ университеті, 2009. - 128 бет. ISBN 978-601-247-057-4</ref><br />
<br />
Кейбір жағдайларда [[макромолекула]]лар немесе ірі түйіршіктер жасушаға эндоцитоз процесі арқылы өтуі мүмкін. [[Эндоцитоз]]ды фагоцитоз жәме пиноцитоз деп екі түрге бөлуге болады: фагоцитоз процесі дегеніміз жасушалардың ірі түйіршіктерді қабылдап цитоплазмасына өткізуі. Бұл процесті бірінші рет зерттеген орыс ғалымы — [[Мечников Илья Ильич|И. И. Мечников]]. [[Пиноцитоз]] процесінде жасуша цитоплазмасына ерітінділерді қабылдайды. Плазмалемма арқылы ішінде сұйық заттары бар көпіршіктердің жасушаға өтуін пиноцинтоз деп атаймыз. Эндоцитоздың бірінші кезеңінде (адсобция) энергия жұмсалмайды. Сырттан келген көпіршіктер плазмалемманы итеріп, ойыс жасап барып өтеді немесе плазмалемма өсінділері біртіндеп жасушаға енеді, жасушаға енген көпіршіктер плазмалеммадан жеке бөлініп барып орналасады. Клеткаға түскен түйіршікті заттар лизосомадағы гидролаза ферменттер арқылы қорытылады. [[Пиноцинтоз]] процесін көптеген жасушалардан, яғни өзіне қоректік заттарды сіңіретін, мысалы ішек жасушаларынан (энтороциттер) байқауға болады. Энтороциттердің жоғарғы (апикальді) бөлімінде пиноцитоз көпіршіктері орналасады, олар жасушаға ыдырап [[майлар]]ды, [[көмірсулар]]ды т. б. өткізіп отырады.<br />
==Дереккөздер== <br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Биоморфология]]<br />
[[Санат:Биология]]<br />
[[Санат:Морфология]]<br />
[[Санат:Медицина]]<br />
[[Санат:Гистология]]<br />
[[Санат:Цитология]]</div>ArystanbekBot