https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80Пироксендер - Түзету тарихы2026-04-18T22:47:51ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80&diff=30647&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:08:53Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80&diff=30646&oldid=prevArystanbekBot: /* Дереккөздер</span> */clean up, replaced: 1998 ISBN → 1998 жыл. ISBN using AWB2014-06-16T10:53:06Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Дереккөздер</span>: </span>clean up, replaced: 1998 ISBN → 1998 жыл. ISBN using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[File:Augit 1.jpg|left|thumb|alt=A.]]<br />
'''Пироксендер''' (грек. pyr — от, xenos — бөгде) — [[силикаттар]] класының тізбекті тармағына жататын, тау жыныстарын құраушы темірлі-магнийлі минералдар тобы. Жалпы хим. формуласы: M`M[Sі<sub>2</sub>O<sub>6</sub>], мұндағы M` — Mg, Fe<sub>2</sub>+, Na, Ca, Lі; M — Mg, Fe<sub>2</sub>+, Fe<sub>3</sub>+, Al, Mn<sub>2</sub>+, Nі<sub>2</sub>+, Tі<sub>4</sub>+, Tі<sub>3</sub>+, Cr<sub>3</sub>+, V<sub>3</sub>+. Кейбір Пироксендерде Sі<sub>4</sub>+ бөлігі изоморфты түрде Al<sub>3</sub>+-пен алмасады. Пироксендердің кристалдық құрылымы — тізбекті, негізінен [SіO<sub>4</sub>]-тетраэдрлерінің жай (пироксендік) тізбектері. Пироксендер ромбылық (ортопироксендер) және моноклиндік (клинопироксендер) сингонияларда кристалданады. Ромбылық Пироксендерге жататын [[энстатит]] (Mg<sub>2</sub>[Sі<sub>2</sub>O<sub>6</sub>]) пен ферросилит (Fe<sub>2</sub>[Sі<sub>2</sub>O<sub>6</sub>]) үздіксіз изоморфтық қатар түзеді. Ферросилит таза түрінде жер қыртысында өте сирек кездеседі. Моноклиндік Пироксендер сілтілік және жер сілтілік болып бөлінеді. Біріншісіне [[диопсид]] Ca(MgFe)[Sі<sub>2</sub>O<sub>6</sub>], [[геденберит]] CaFe[Sі<sub>2</sub>O<sub>6</sub>], кейінгісіне [[жадеит]] NaAl[Sі<sub>2</sub>O<sub>6</sub>], сподумен LіAl[Sі<sub>2</sub>O<sub>6</sub>], [[эгирин]] NaFe[Sі<sub>2</sub>O<sub>6</sub>] жатады. Пироксендердің жеке кристалдары қысқа призма, минералдық агрегаттары тұтас, түйірлі масса түрінде келеді, жымдастығы 87 — 93<sup>o</sup> бұрыштармен қиылысатын призма бойынша жақсы байқалады; қаттылығы 5 — 6,5, тығыздығы 3,1 — 3,6 г/см<sup>3</sup>. Түсі ақ, сұр, сарғылт, қара қоңыр, қоңыр жасыл, жасыл. Гидротермалды ерітінділер мен экзогендік процестерден Пироксендер [[уралит]]ке, [[хлорит]]ке, [[монтмориллонит]]ке, т.б. тау жыныстарына айналады. Ромбылық Пироксендердегі Са шамасы кристалдану температурасының төмендеуіне байланысты азаятындықтан, оларды геологиялық термометр ретінде, жадеитті әшекей тас ретінде, ал сподуменді литий өндіруде қолданады. Қазақстанның таулы аймақтарында негізді, ультранегізді, метасоматикалық тау жыныстарында кездеседі.<br />
==Дереккөздер</span>==<br />
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том<br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br />
<br />
<br />
{{stub}}</div>ArystanbekBot