Moderator: 1 түзету

2025-04-25T17:59:59Z

1 түзету

Nkiukr: /* Дереккөздер */

2015-12-15T05:39:53Z

‎Дереккөздер

Жаңа бет

{{Infobox_Country
|native_name = Папуа — Жаңа Гвинея тәуелсіз мемлекеті<br />''Independent State of Papua New Guinea<br />Independen Stet bilong Papua Niugini''
|common_name =
|image_flag = Flag of Papua New Guinea.svg
|image_coat =
|image_map = LocationPapuaNewGuinea.svg
|national_motto =''Unity in diversity''<ref>{{cite web | title=Stable Government, Investment Initiatives, and Economic Growth | work=Keynote address to the 8th Papua New Guinea Mining and Petroleum Conference (Google cache) | date=2004-12-06 | author=Sir Michael Somare | url=http://web.archive.org/web/20060628014059/http://www.pm.gov.pg/pmsoffice/PMsoffice.nsf/pages/B6475E51C894229B4A256F6900141A4B?OpenDocument
| accessdate= 2007-08-09}}</ref>
|official_languages =[[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Ток-писин]], [[Хири Моту]]
|capital =[[Порт-Морсби]]
|latd=9|latm=30|latNS=S|longd=147|longm=07|longEW=E
|largest_city=[[Порт-Морсби]]
|government_type=[[Конституциялық монархия]]
|leader_title1 = Ханшайым
|leader_title2 = Генерал-губернатор
|leader_title3 = Премьер-министр
|leader_name1 = [[Елизавета II]]
|leader_name2 = Паулиас Матане
|leader_name3 = Майкл Сомаре
|area_rank=54th
|area_magnitude=1_E12
|area=462,840
|areami²= 178,703
|percent_water=2
|population_estimate = 5,887,000
|population_estimate_year = Шілде 2005
|population_estimate_rank = 104th
|population_census =
|population_census_year =
|population_density = 13
|population_densitymi²= 34
|population_density_rank = 201st
|sovereignty_type=[[Тәуелсіздік]]
|sovereignty_note = [[Аустралия]]дан
|established_event1=Self-governing
|established_event2 = [[Тәуелсіздік]]
|established_date1=[[Желтоқсанның 1]] [[1973]]
|established_date2 = [[Қыркүйектің 16]] [[1975]]
|currency=[[кина]]
|currency_code=PGK
|time_zone=AEST
|utc_offset=+10
|time_zone_DST=''not observed ([[as of 2005]])''
|utc_offset_DST=+10
|national_anthem=''O Arise, All You Sons''<ref>{{cite web | title=Never more to rise | work=The National (Ақпанның 6, 2006) | url=http://www.thenational.com.pg/020606/w5.htm | accessdate= 2005-01-19}}</ref>
|cctld=[[.pg]]
|calling_code=675
|GDP_PPP_year=2005
|GDP_PPP= $14.363 миллиард
|GDP_PPP_rank=126th
|GDP_PPP_per_capita=$2,418
|GDP_PPP_per_capita_rank=131st
|HDI_year = 2004
|HDI = {{steady}}0.523
|HDI_rank = 139th
|HDI_category = <font color="#FFCC00">medium</font>
|demonym = Папуа-Жаңа Гвинеялық
|footnotes=
}}
'''Папуа — Жаңа Гвинея тәуелсіз мемлекеті''' — [[Тынық мұхит]]тың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Ел аумағы құрамына [[Жаңа Гвинея]] аралының шығыс бөлігі, [[Бугенвиль аралдары|Бугенвиль]] және [[Бука аралдары]] ([[Соломон аралдары]]), [[Луизиада]] және [[Бисмарк]] архипелагтарының аралдары кіреді.
* Жер аумағы '''462840 км²'''.
* Халқы '''5 млн.''' '''(2001)'''.
* Астанасы – '''[[Порт-Морсби]] қаласы'''
* Ресми тілі – '''ағылшын тілі''', '''[[пиджин]]''', '''[[моту]]''' тілдері де қолданылады.
* Тұрғындарының '''50%-ы протестанттар, 22%-ы католиктер''', қалғандары жергілікті дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанады.
* Мемлекет басшысы – '''Ұлыбритания монархы тағайындайтын жергілікті генерал-губернатор'''.
* Үкімет басшысы – '''премьер-министр'''.
* Жоғарғы заң шығарушы органы – '''Ұлттық парламент'''.
* Әкімшілік жағынан '''19 провинцияға''' және '''1 астаналық округке''' бөлінеді.
* Ұлттық мейрамы – '''Ұлт күн – 16 қыркүйек (1975).'''
* '''1975''' жылдан '''БҰҰ'''-ға мүше.
* Ақша бірлігі – '''[[кина]]'''.
[[Сурет:OwenStanleyJungle clad mountainsPapuaNew Guinea.jpg|thumb|Оуэн — Стэнли]]
Ел аумағы негізінен таулы, қыратты. Жағалау бойындағы ойпаттар мен жайпақ тау бөктерлері тау сілемдерін құрайды. Кейбір тау жоталарының биіктігі 3000 – 4000 м. Елдің ең биік нүктесі – [[Вильгельм]] тауы ('''4509 м''').
== Климаты ==
* Климаты '''субэкваторлық''' және '''ылғалды'''.
* Жылдық орташа температура '''25 – 28ӘС'''.
* Жауын-шашынның орташа мөлшемі жазық жерлерде '''1000 – 4000''' мм, таулы жерлерде одан да көп. Тайфун дауылы жиі болып тұрады.

== Гидрографиясы ==
* '''Негізгі ірі өзендері''' – [[Раму]], [[Сепик]] және [[Флай]].
== Өсімдік және Жануарлар дүниесі ==
* Елдің үштен екі бөлігін орман алқабы алып жатыр.
* Өсімдік әлемі бай, әр түрлі. '''1000 – 2000 м''' биіктікте қылқан жапырақты орман басым. Аралдың оңтүстігінде [[эвкалипт]] және [[акация]] ағаштары, жағалауларда [[саго]] пальмасы мен [[қант қамысы]] өседі.
* Жан-жануарлар дүниесін негізінен бауырымен жорғалаушылар, [[құстар]] (500-ге жуық түрі) және [[жәндіктер]] құрайды. [[Крокодил]], [[улы жыландар]], [[геккондар]] көп кездеседі. [[Казуарлар]], [[тотықұстар]], [[тәжтұмсықты көгершін]]дер, [[күрке]] және [[бейіш құстар]]ы кең тараған. [[Ехидна]], [[проехидна]], [[кенгуру]], [[валлаби]], жабайы ит – [[динго]], [[кускустар]], [[қалталы борсық]], [[жүнқұйрықтар]], т.б. мекен етеді.

== Tабиғи қорлары ==
'''Негізгі табиғи қорлары:'''
* [[алтын]], [[күміс]], [[мыс]], [[кобальт]], [[никель]], [[кварц]], [[хромит]] кені, [[мұнай]], [[табиғи газ]], [[ағаш]].

== Тарихы ==
Австронезийліктердің (меланезийліктердің) алғашқы қоныстары б.з.б. 3-мыңжылдықта пайда болған. '''Жаңа Гвинея''' аралын 16 ғасырдың 1-жартысында португалдар ашты. Жергілікті тұрғындардың африкалықтармен ұқсастығына байланысты арал осылай аталды.
* [[1828]] ж. [[Голландия]] аралдың батыс бөлігін өз меншігі деп жариялады.
* [[1862]] ж. аралдың бұл бөлігі [[Индонезия]] қарамағына өтті.
* [[1884]] ж. '''Жаңа Гвинея''' аралының оңтүстік-шығыс бөлігі Ұлыбританияның протекторатына айналды, ал солтүстік-шығыс бөлігін [[Германия]] басып алды.
* [[1906]] ж. [[Австралия]] неміс протекторатының жерін басып алды.
* Аралдың Жаңа Гвинея деп аталатын бұл бөлігі [[1920]] ж. Ұлттар лигасының мандатты аумағы ретінде [[Австралия]] Одағына берілді.
* [[1946]] ж. мемлекет [[БҰҰ]] қамқорлығындағы аумаққа айналды.
* [[1973]] ж. желтоқсанда Папуа — Жаңа Гвинея ел ішінде өзін-өзі басқару құқығын алды.
* [[1975]] ж. тәуелсіздік жариялап, [[Ұлыбритания Достастық|Ұлыбритания Достастығына]] мүше болып кірді.

[[Сурет:Girl of wagifa.jpg|thumb|[[Wagifa]] аралдағы Итімен отырған қыз]]

== Экономикасы ==
Экономикасының негізгі саласы – '''ауыл шаруашылығы''' мен '''тау-кен өнеркәсібі'''.
* Басты ауыл шаруашылық дақылдары: [[кофе]], [[какао]], [[банан]], [[кокос пальмасы]], [[каучук]] өсімдігі. [[Жүгері]], [[маниок]], [[ямс]], [[батат]], [[таро]], [[қант]] құрағы өсіріледі.
* Ет өндірісі үшін мал ш. жолға қойылған. Балық кәсіпшілігі жақсы дамыған.
* Тау-кен өнеркәсібінде [[алтын]], [[күміс]], [[мырыш]], [[мыс]] өндіріледі.
Экспортқа [[кофе]], [[какао бұршағы]], [[пальма майы]], [[шай]], [[какос жаңғағы]], [[каучук]], [[алтын]], [[мыс кентасы]], [[шикі мұнай]], [[ағаш]] шығарады. Сырттан машина және көлік жабдықтары, азық-түлік сусын, [[темекі]], өнеркәсіп тауарлары, химия өнеркәсібі өнімі, минералдық отын әкелінеді.
* Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлшемі '''2390 АҚШ долл.''' (1997).
* '''Негізгі сауда серіктестері:''' [[Аустралия]], [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Жапония]], [[Германия]], [[Сингапур]], [[Оңтүстік Корея]].

== Сыртқы сілтеме ==
*[http://www.asia-team.ru/indonesia_papua_new_guinea.htm Папуастар]

== Дереккөздер ==
* Австралия и Океания, М., 1967;
* Малаховский К.В., Остров райских птиц:
* История Папуа – Новой Гвинеи, М., 1976;
* Кики Альберт Моари, Десять тысяч лет в одну жизнь. Перевод с английского, М., 1981.
<references/>

{{Countries and territories of Oceania}}
{{Austronesian-speaking}}
{{Commonwealth of Nations}}
{{WTO}}

[[Санат:Аралда орналасқан елдер]]

← Ескі түзетулер	17:59, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Папуа — Жаңа Гвинея - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Nkiukr: /* Дереккөздер */