Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:14:27Z

1 түзету

Салиха: /* Өкілдері */

2016-11-14T16:47:39Z

‎Өкілдері

Жаңа бет

'''''Памфлет''''', ''қаһарлы сөз'' ({{lang-en|рamphlеt}} – ''парақ'') – белгілі бір құбылыстарды, беделді саяси және мәдени қайраткерлерді әшкерелеуге арналған өткір сатиралық шығарма<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>; өткір сатираға құрылған әдеби туынды; қоғамдық-саяси өмірде қандай да бір тұлғаны немесе құбылысты өткір сатирамен масқаралайтын, нысаналы, айқын тілмен ерекшеленетін, жағымсыздық, жамандық такырыбын әшекерлейтін саяси [[публицистика]]ның жанры.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9</ref>

Публицистиканың жанры ретінде қара сөзбен ғана емес, өлең түрінде де жазылады. Памфлет белгілі бір құбылыс, оқиға, деректерді, мемлекеттік саяси жүйе мен беделді қоғам қайраткерлерінің ықпалын қысқа негізде [[сатира]] үлгісінде де әшкерелейді.

==Тарихы==
Памфлет термин ретінде 12 ғасырда қолданыла бастағанымен, оның классикалық түрі Қайта өрлеу дәуірінде (16 ғ.) қалыптасты. Ежелгі [[Грекия]] мен [[Рим]]де шешендік сөз, ғылыми трактат ([[Демосфен]], [[Цицерон]], [[Ювенал]]) түрінде келіп, кейін мазмұн, пішін тарапынан барлық жанрды қамтыды. Памфлет қара сөзбен де, өлең түрінде де келеді, насихатқа негізделіп, барша қауымға түсінікті болады. Памфлет қоғамның саяси-әлеуметтік тынысын бейнелейді, нақты оқиға, дерекке байланысты туындайды. Кейде Памфлет жала жабу мағынасында келсе, [[пасквиль]] деп аталады.

==Өкілдері==
Публицистикалық Памфлет үлгілеріне [[Дж.Милтон]]ның “[[Ареопатика]]” (1644), “[[Бөшке ертегісі]]” (1704), [[Дж.Свифт]]тың “[[Вольтер туралы трактат]]” (1763), [[М.Горький]]дің “[[Әзәзіл билеген қала]]” (1906), [[Л.Н. Толстой]]дың “[[Үнсіз қала алмаймын]]” (1908), т.б. шығармалар, ал сатиралық Памфлет қатарына [[Свифт]]тың “[[Гулливердің таңғажайып саяхаттары]]” (1726), [[М.А. Булгаков]]тың “[[Қан қызыл арал]]” (1928), т.б. туындылары жатады. Памфлет жанры [[Белинский|В.Г. Белинскийдің]] “[[Гогольге хат]]” (1847), [[Чаа-даев|П.Я. Чаа-даевтың]] “[[Философиялық хат]]” (1836) секілді еңбектерінен көрінсе, соғыс жылдарында [[И.Эренбург]], [[Галла|Я.Галланың]] фашизмді айыптаған публицистикалық Памфлеттері жарық көрді. Қазақ әдебиетіндегі памфлетті [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынұлы]] “[[Әдебиет танытқышында]]” (1926) толғау түрінің біріне (күліс) жатқызып, “мазақ қылу” деп атайды. Қазақ өлеңіндегі памфлеттің алғашқы нышандары жыраулық поэзия өкілдерінен байқалады. Мысалы, [[Жанкісі жырау]]дың “[[Қоқан ханына айтқаны]]”, [[Махамбет]]тің [[Жәңгір хан]]ға, [[Шернияз]]дың [[Баймағамбет сұлтан]]ға, [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы|Тұрмағамбет]]тің [[Құлжан]]ға айтқандарында Памфлетке тән пафос бар. [[Абай]] “[[Болыс болдым, мінекей]]”, “[[Мәз болады болысың]]”, “[[Күлембайға]]” деген топтама Памфлет өлеңдерінде болыс-билердің типтік-психологиялық, сатиралық портретін жасады. Әсет пен Ырысжанның жұмбақ айтысы мен С.[[Торайғыров]] өлеңдерінен Памфлеттік сарын байқалады. [[Дөнентаев|С.Дөнентаевтың]] “[[Бозторғайы]]” (1915), [[Сейфуллин|С.Сейфуллиннің]] “[[Күзетші иттері]]” (1917) мысал Памфлетке жатады. Соғыстан кейінгі жылдары [[Аманжолов|Қ.Аманжоловтың]] “[[Дүние дұшпандарына]]”, “[[Аденауер ұсқыны]]”, [[Тоқмағамбетов|А.Тоқмағамбетовтың]] “[[Трумэннің қонақтары]]”, “[[Қорқаулар комедиясы]]”, “[[Бұрандалы бұлбұлдар]]”, т.б. Памфлеттері жазылды. Қазіргі кезде республикалық баспасөз беттерінде халықаралық тақырыптарға жазылған памфлеттер жарияланып жүр.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
* [[Қабдолов]] З., Сөз өнері, А., 1997;
* Әдебиеттану. Терминдер сөздігі, А., 1998;
* [[Байтұрсынұлы]] А., Шығармалар жинағы 5 томдық, 1-т., А., 2003.

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]
[[Санат:Сатиралық шығарма]]
[[Санат:Әдебиет]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Памфлет - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Салиха: /* Өкілдері */