Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:01:50Z

1 түзету

15:17, 2017 ж. наурыздың 22 кезіндегі Макбек деген

2017-03-22T15:17:26Z

Жаңа бет

{{Геохронологиялық шәкілі}}
{{Geological era}}
''"Палеозой тобы "''және ''"палеозой эрасы "''[[термин]]дерінін
қысқаша атауы.

'''Палеозой тобы''' (эратемасы).

''[[Жер қыртысы]]на'' тиесілі тау жынысы қабаттарының ''[[фанерозой]] эонотемасына'' қарасты, яғни
''[[протерозой]] [[эонотема]]сынан''(кембрийге дейінгі эонотемадан) есептегендегі алғашқы
тобы; алты жүйеге жіктеледі, олар (төменнен жоғары қарай):
*''[[Кембрий кезеңі|кембрий]],''
*''[[Ордовик кезеңі|ордовик]],''
*''[[Силур кезеңі|силур]],''
*''[[Девон кезеңі|девон]],''
*[[''таскөмір (карбон)'']]
*''[[Перм кезеңі|перм]]''
жүйелері.

'''Палеозой эрасы'''.
Жер дамуының фанерозой [[эон]]ына қарасты,
яғни протерозой эоны (кембрыйге дейінгі эон) аяқталғаннан кейінгі алғашқы
эра; 540 — 250 млн жылдар аралығын қамтыған, жалпы ұзақтығы шамамен 290
млн жыл шамасында деп есептеледі; алты кезеңге жіктеледі, олар:
*кембрий кезеңі,
*ордовик кезеңі,
*силур кезеңі,
*девон кезеңі,
*таскөмір (карбон) кезеңі
*перм кезеңі.<ref>Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0</ref>

==Палеозой==
'''Палеозой''' ({{lang-grc|παλαιο}} — «көне» және {{lang-grc|ζοιον}} — «жәндік», бірге «көне тіршілік» мағынасында) — [[фанерозой]] эоны замандарының алғашқысы (542—251 млн жыл).

[[Кембрий]], [[ордовик]] және [[силур]] кезеңдері астыңғы палеозой субзаманын, ал [[девон]], [[карбон]] және [[перм кезеңі]] үстіңгі палеозой субзаманын құрайды. Палеозой кезінде екі үлкен орогенез орын алған: астыңғы палеозой кезіндегі Каледон және соңғы палеозой кезіндегі Варискан.

[[Сурет:Asaphiscuswheelerii.jpg|thumb|right|150px|Соңғы Палеозой заманында өркендеген [[Перм кезеңі]]нде жойылған [[Трилобиттер]]дін бірі]]
Палеозой фауналары көптеген [[омыртқасыз]] ағзалардың болғанымен белгіленеді, оның ішінде [[трилобиттер]] (Trilobita), [[грабтолиттер]] (Grabtolithina), [[иінаяқтылар]] (Brachiopoda), [[сефалоподтар]] (Cephalopoda) және [[маржандар]]. Заманның соңында амфибия мен рептилиялар әр-түрлі биологиялық топтаныстардың зор компоненті болды, ал алып талды циатея (Cyathea arborea), атқұйрық (Equisetum) және цикадалар ормандардың кең таралуына себепші болды.

Палеозой терминін алғаш 1838 ж. ағылшын геологы А.[[Седжвик]] (1785 – 1873) ұсынған. Палеозой осыдан 540 – 250 млн. жыл бұрын басталып, ұзақтығы 290 млн. жылға созылған эра. Құрамына [[кембрий]], [[ордовик]], [[силур]], [[девон]], [[таскөмір]] ([[карбон]]), [[пермь]] дәуірлері енеді. Бұл дәуірлер геологиялық картада төменгі Палеозой ([[кембрий]], [[ордовик]]), ортаңғы Палеозой ([[силур]], [[девон]]), жоғарғы Палеозой ([[таскөмір]], [[пермь]]) деп бөлінеді. Палеозойдың басында [[Гондвана]] мен солтүстік құрлықтардың (Солтүстік [[Америка]], Шығыс [[Еуропа]], [[Сібір]], [[Қытай]], [[Корея]]) және оларды бөлетін мұхиттардың ([[Палеоатлант]], [[Палеотетис]], [[Палеоазия]]) нобайы айқындалған. Бұл мұхиттардың ені мыңдаған км-ге, ал тереңдігі мыңдаған м-ге жеткен. Олардың өмір сүру ұзақтығы да әр түрлі. Ең бірінші [[Палеоатлант]] ([[Япетус]]) девонның басында жабылып, карбонның ортасына дейін [[Палеотетис]] өмір сүрген, ал [[Палеоазия]] палеозойдың соңында [[Лавразия]] алып құрлығын жасап барып жабылған.

==Тіршілік әлемі==
Мұндағы айқын өзгеріс венд пен кембрий шебінде болды, қаңқалы организмдер – [[трилобиттер]], [[моллюскілер]], т.б. өмірге келген. Бұл өзгеріс [[протерозой]] мен [[фанерозой]]ды жіктеуге негіз болды. Алғаш кең таралған бақалшақтылар [[карбонат]]ты емес, [[фосфат]]ты болған. [[Ордовик]]-[[силур]]да алғашқы [[омыртқа]]лылар – [[балықтар]], [[карбон]]да [[қосмекенділер]] (амфибиялар), яғни құрлыққа шыққан жануарлар пайда болды. [[Силур]]-девонда алғашқы құрлық өсімдіктері өсіп, соңғы [[девон]]-карбонда қалың өсімдік жабыны пайда болған, нәтижесінде көміржаралу кеңінен таралған.
==Пайдалы қазбалары==
[[Орал]], [[Сарыарқа]], [[Алтай-Саян]], [[Тянь-Шань]], т.б. қатпарлықтарында [[калцедон]] және [[герцин]] интруз. тау жыныстарымен тектес көптеген металл кендері бар. Шөгінді тау жыныстармен қоса мұнай-газ, ірі көмір алаптары ([[Қарағанды]], [[Екібастұз]], [[Донбасс]], [[Ертіс]] маңы, [[Кузбасс]], [[Гондвана]], т.б.), жанғыш тақтатас ([[Балтық]] маңы), мысты құмтастар мен тақтатастар ([[Жезқазған]], [[Орал]] бөктері, [[Маңғыстау]], [[Атбасар]], т.б.) кендері жаралды. Одан басқа [[фосфорит]] ([[Қаратау]], [[АҚШ]]), [[боксит]] ([[Орал]], [[Салаир]]), шөгінді темір-марганец кентастары ([[Атасу]], [[Жезді]], [[Рейн]] алабы, [[Саян]], т.б.), тұз кендері ([[Соликамск]], [[Иран]]-[[Пакистан]], т.б.) де Палеозой тау жыныстарымен қатарлас. Қоры мол, қолайлы жағдайларда орналасқан әр текті құрылыс тастары, цементтік шикізат, асыл, әшекей, қаптама тастар да көп кездеседі.
==Дереккөздер==
* [[Беспалов]] В.Ф., Геологические строение Казахской ССР, А.-А., 1971;
* [[Хаин]] В.Е., [[Короновкий]] Н.В., [[Ясманов]] Н.А., Историческая геология, М., 1997;
* [[Байбатша]] Ә.Б., [[Тарихи]] геология, А., 2004.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Commonscat|Paleozoic}}

{{Phanerozoic Footer}}
{{Paleozoic Footer}}

{{wikify}}

[[Санат:Геологиялық кезеңдер]]
[[Санат:Палеонтология]]
[[Санат:Палеозой]]
[[Санат:Геологиялық дәуірлер]]

{{Geology-stub}}

← Ескі түзетулер	18:01, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Палеозой - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

15:17, 2017 ж. наурыздың 22 кезіндегі Макбек деген