Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:28:04Z

1 түзету

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: туылған → туған (2) using AWB

2016-05-04T10:26:38Z

‎top: clean up, replaced: туылған → туған (2) using AWB

Жаңа бет

{{Әскери қайраткер
|толық есімі = Оспан Исламұлы
|шынайы есімі = Оспан батыр
|суреті = Osman batur.jpg‎
|сурет тақырыбы =
|туған күні = 1899
|туған жері = [[Көктоғай ауданы|Көктоғай болысы]], [[Алтай аймағы]], [[Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы|Шыңжаң]]
|қайтыс болған күні = 29.04.1951
|қайтыс болған жері = [[Үрімжі]], [[Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]]
|лақап аты =
|бүркеніш аты =
|мемлекет = [[Сурет:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|border|22px]] [[Шығыс Түркістан|Шығыс-Түркістан Төңкерістік Республикасы]]<br />[[Сурет:Flag of the Republic of China.svg|border|22px]] [[Қытай Республикасы]]
|қызмет еткен жылдары = [[Сурет:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|border|22px]] [[1943]] — [[1946]]<br />[[Сурет:Flag of the Republic of China.svg|border|22px]] [[1946]] — [[1950]]
|атағы = Алтай қазақтарының ханы
|әскер түрі = атты әскерлер
|басқарды =
|әскери бөлімі =
|шайқасы = Іле тәуелсіздігі, Байтақ-Боғда қақтығысы, Қытай азаматтық соғысы
|марапаттары =
|байланысы =
|отставкада =
|қолтаңбасы =
|Commons =
}}

'''Оспан батыр''' ('''Оспан Исламұлы''') ({{lang-kk|Оспан батыр; وسپان باتىر}}; {{lang-tr|Osman Batur}}; {{lang-zh|欧斯曼·巴图尔|{{pinyin|ōusīmàn Bātúěr}}}}; (1899—1951) — [[20 ғ.]] алғашқы жартысында [[Шығыс Түркістан]]ның тәуелсіздігі үшін күрескен ұлт азаттық қозғалысының көсемі. [[Алтай аймағы|Алтай]] қазағы.

== Өмірбаяны ==
[[1899]] жылы [[Алтай аймағы]]ның [[Көктоғай (Алтай аймағы)|Көктоғай]] өңірінде туған. 12 жасында [[қазақ]] серкелерінің бірі Бөке батырдың қасына келді.

[[1951]] ж. [[сәуірдің 29]]-ында [[Үрімжі]]де [[қытайлар]] тарапынан өлім жазасына кесілді.

{{cquote
|[[Қазақ]] үшін сайтанмен сөйлесуге де бармын!
|author=Оспан батыр
}}

==Ұрпағы==
Оспан батыр [[1940]] жылы атқа қонып, [[1951]] жылға дейін, [[Қытай]], [[КСРО]], [[Моңғолия|Моңғол]] әскерлерімен 11 жыл соғысқан. Жарықтық, «мен ислам діні үшін атқа қондым» деген екен. Батырды 1951 жылдың 28 сәуір күні [[Үрімжі]]де атты.

Оспан батыр атылғаннан кейін де қудалау тоқтаған жоқ. Көп адамдар жазаланды. Бұл үрдіс батырдың ұрпақтарын айналып өтпей қоймады. Үлкен ұлы Шердиман [[1973]] жылы [[Құлжа]] түрмесінде өлді. Екінші баласы Нығметолла [[1976 жыл]]ы дүниеден өтті. [[1928]] жылы туып 12 жасында қолына қару алып соғысқа қатысқан кіші ұлы [[Нәби Оспанұлы|Нәби]] [[2002]] жылы қайтыс болды.

Нәбидің алты баласы бар. Кенжесі Өркенбек Нәбиұлы ата-жұртына келіп, [[Түркістан]]дағы [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А.Ясауи атындағы халықаралық Қазақ-түрік университеті]]нің халықаралық қатынастар мамандығы бойынша бітіріп, [[Қазақстан]]ның азаматтығын алып [[Алматы]]да тұрақтап қалған еді.

Діні мен ұлтты үшін шаһит кеткен Оспан батыр дүниеден озып, арада 60 жыл өткенде немересі Өркенбектің баласы дүниеге келді. Батырдың шөбересіне Нұресіл деп ат қойды.<ref>
{{cite web
|url = http://www.namys.kz/?p=6462
|title = Оспан батырдың шөбересі Алматы қаласында дүниеге келді
|author =
|date =
|work =
|publisher = Намыс.кз
|accessdate = 2012-08-26
|lang =
}}
</ref>

== Күресі ==
[[1911]] жылы Бөке батырдың жағында [[қытайлар]] және [[орыстар]]ға қарсы күрес бастаған Оспан батыр бүкіл Алтай жерін және [[Шығыс Түркістан]]ның [[қытай]]лар және [[орыс]]тардан азат етілуін мақсат етіп қойды. [[Екінші Дүниежүзілік соғыс]] жылдарында Қытай үкіметі тарапынан [[Шығыс Түркістан]] жеріндегі [[түркі халықтары]]на қарсы қысым күшейгенімен бірге түркі халықтарының жауап әрекеттері де күшейе түсіп, Оспан батырдың көтерілуіне себеп болған жағдай қалыптасты.

[[Алтай]]ды қытайлардан тазалай бастаған Оспан батыр, [[1943]] жылы мақсатына жеткендей болып көрінді. [[1943]] жылы [[шілденің 22]] [[Бұлғын сұмыны (Баян-Өлгей)|Бұлғын]]да жасалған жиында Оспан батыр Алтай қазақтарының [[хан]]ы болып жарияланды.

[[1945]] жылының басында Шығыс Түркістанда бірнеше қала сыртында бақылау көтерілісшілердің қолына түсті. Жағдай қытайлар үшін бұдан артық төзгісіз болып және одан да қауіпті жағдай қалыптаспайынша Қытай әскерлері өлкеде қатаң және жойқын операциялар өткізді. Тарбағатай және Алтайдан шығарылған Оспан батыр күрес отыз мың кісімен бастаса да 1950 жж. басында осы сан шамамен төрт мың ғана болды. Бұл санға әйелдер және бала-шаға да кіреді.

[[1951]] жылы Қанамбалда қоршалған Оспан батыр тұтқын болды, [[Үрімжі]]ге жөнелтілді.

Оспан батыр, халық арасында жүргізіліп көрсетілді және [[1951]] ж. [[сәуірдің 29]]-шы күні үкім бойынша өлімге кесілді.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.egemen.kz/?act=readarticle&id=7006 Даланың соңғы нояны]
* [http://pratyeka.org/books/kazak-exodus/ Godfrey Lias, Kazak Exodus, London: Evan Brothers Limited (1956)]
* [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:T86ebq4A5fMJ:www.continent.kz/2004/08/6.htm+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%84%D1%80%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D1%81&hl=kk&ct=clnk&cd=1&gl=kz Вдали от Родины]
== Кітапнама ==
* ''Бармин К. В.'' [http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p431-434.pdf К вопросу оценки деятельности Оспан-батыра в Синьцзяне в 1944—1946 жж.]
* ''[http://pratyeka.org/books/kazak-exodus/ Godfrey Lias, Kazak Exodus, London: Evan Brothers Limited (1956)]''
* ''Halife Altay, Anayurttan Anadoluʹya, Ankara: Kültür Bakanlığı (1981).''
* ''Halife Altay, Kazak Türklerine aid şecere, Istanbul (1997)''
* ''Gülçin Çandarlıoğlu, Özgürlük Yolu, Nurgocay Batur’un Anılarıyla Osman Batur, Istanbul: Doğu Kütüphanesi, 2006.''
* ''[[Зордун Сабир]], Анаюрт, Алматы: «Наш Мир» (2006)''
* ''Zordun Sabir, Anayurt, Almaty: Nash Mir (2006)'' {{ref-ug}}
* ''Hızır Bek Gayretullah, Osman Batur'', {{ref-tr}}
* ''Hızır Bek Gayretullah, Altaylarda Kanlı Günler, 1977'' {{ref-tr}}
* ''宋希濂，《鷹犬將軍－宋希濂自述》，北京：中國文史出版社，1986''

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:1899 жылы туғандар]]
[[Санат:1951 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қытай қазақтары]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]]
[[Санат:Шығыс Түркістан тарихы]]

← Ескі түзетулер	19:28, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Оспан батыр - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: туылған → туған (2) using AWB