https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2026-09-08T00:13:20Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=53869&oldid=prev 2025-04-25T18:56:16Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:56, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=53868&oldid=prev 2017-01-06T04:26:59Z

<p></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:Тюркские заимствования в русском языке.png|thumb|Сөздік]] <br /> [[Сурет:Словарь.jpg|thumb|Сөздік]]<br /> '''''Орыс тіліндегі түркі сөздері''''' - [[славян тілдері]]ндегі [[түркі сөздері]].<br /> <br /> <br /> Славян тілдері мен түрк (түркі) тілдерінің арасындағы [[қарым-қатынас]] өте ерте кезден, біздің дәуіріміздің бірінші ғасырынан, басталған. Зерттеушілер бұл қарым-қатынастың даму процесін бірнеше тарихи кезеңдерге бөліп қарастырады. Алғашқы кезеңге жататын І-VІІІ ғасырларда Шығыс [[Еуропа]]да тұратын славяндар [[хун тайпа]]лық одағының құрамындағы аварлармен, хазарлармен және [[Еділ]] бойындағы бұлғарлармен экономикалық қарым-қатынас жасайды. Осы кезеңде [[түркі тілдері]]нен славян тілдеріне енген сездер, негізінен, адам аттары мен жер, су атаулары. Екінші кезең ІХ-ХІІ ғасырлар аралығын қамтиды. Киев [[мемлекет]]тік құрылған бұл кезеңде славян халқы әуелі печенектермен, уздармен, торқтармен, беренділермен соңынан [[оғыз]] және [[қыпшақ]]тармен тығыз қарым-қатынас жасайды. [[Киев]] мемлекетінде жазылған &quot;Повести временных лет&quot; деп аталатын [[Шығармалар|шығармада]] шатыр, [[бояр]], каған сияқты сөздер кезедеседі. [[Орыстар|Орыс халқы]]ның &quot;Игорь полкы туралы сөз&quot; деп аталатын жазба ескерткіші де осы кезеңге жатады. Түркітанушылардың айқындауынша, мұнда кездесетін түркі ([[қыпшақ]]) сөздері сан жағынан мол және мағыналық жағынан әр түрлі болып келеді. [[Сула]], Каяласияқты [[өзен]] атаулары, Тму-торокань деген [[қапа]] аты, жер бедеріне байланысты [[яруги]] (жарлығы) деген сөздермен қатар [[құс|қүс]], [[өсімдік]], халық пен тайпа аттары да едәуір. Қаған, салтан сияқты әлеуметтік терминдер де қолданылған. ХІІІ-ХҮ ғасырлар аралығы үшінші кезеңге жатады. XIII ғасырдың 30-жылдары қыпшақ даласын түгелімен [[моңғолдар]] жаулап алып, [[Алтын Орда]] мемлекетін құрды. Бұл ауыр кезеңде орыс мемлекетінде түркі тілдерін білу қажеттігі артпаса, кеміген жоқ. Әйткені орыс кінәздерінің Алтын Ордаға келіп, [[Орда]] өкілдерімен [[қарым-қатынас]] жасап тұруына тура келді. Осындай қажеттіліктен [[Орыс тілі|орыс]] және [[түрік тілі]]н білетін [[тілмаш]]тар шыға бастады. [[Қазан]], [[Астрахань]], [[Қырым]] хандықтарының [[Ресей]]ге қосылу кезеңінде бүл екі хапықтың бір-бірінен сез алмасу процесі бұрынғыдан да күшейе түсті. Қазан теңкерісінен кейін [[орыс тілі]]не түркі тілдерінен сондай-ақ, керісінше, түркі тілдеріне орыс тілдерінен жекелеген сөздер, сөз тіркестері көптеп ене бастады. Славян тілдеріне ертеректе енген түркі сөздері орыстың [[көне жазба]] ескерткіштерінде, ең алдымен, жылнамаларында сақталып қалған. Ол сөздердің кейбіреулерін хронологиялық ретімен көрсете кетейік. ''Боярин (X ғ.), балаван - ақымақ, бисер - моншақ (XI ғ.), [[жемчуг]] - інжу (XII ғ.), атаман, басқақ- салық жинаушы, курган, тилмач (XIII ғ.), деньга - теңге, казначей, казна, серьга, стакан, улус (ХІҮ ғ.), арғамақ, базар, камка - қамқа, калпак (ХҮ ғ.), анбар - қамба, аршын, байрам, барс, мулла (ХҮІ ғ.), арба (ХҮІІ ғ.). Балта, бауырсак, биялай, булбул, катык, кочкар, тамыр'' сияқты қазақ тілінің сөздіктерінде облысы сөздер ретінде берілген. Қазіргі кездегі зерттеулерде Орыс тіліндегі түркі сөздері [[тұрмыс]], [[тағам]], киім-кешек, үй және жабайы [[жануарлар]], [[өсімдіктер|өсімдік]] атауларын білдіретін сәздер деп бірнеше тематикалық топтарға бөлініп, талданып жүр. [[Николай Александрович Баскаков|Н. А. Баскаков]] 300 түркі тектес орыс фамилияларын анықтады. [[Сетаров|Д. С. Сетаровтың]] еңбегінде орыс тіліндегі жануарлар әлеміне байланысты қолданылатын 140 түркі сөздеріне талдау жасалған. [[Шипова|Е. Н. Шипованың]] сөздігінде 2000 түркі сөздері беріліпті.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]<br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

Нұрлан Рахымжанов