https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 2026-09-07T20:03:34Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B&diff=114918&oldid=prev 2026-06-26T06:26:07Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B&diff=114917&oldid=prev 2024-03-13T11:10:14Z

<p></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Taxobox<br /> | name = Орман сусары<br /> | status = LC<br /> | status_system = iucn3.1<br /> | image = Martes martes crop.jpg<br /> | image_width = 250px<br /> | regnum = [[Жануарлар]]<br /> | phylum = [[Хордалылар]]<br /> | classis = [[Сүтқоректілер]]<br /> | ordo = [[Жыртқыштар]]<br /> | familia = [[Сусарлар тұқымдасы]]<br /> | genus = ''[[Сусарлар]]''<br /> | species = '''''M. martes'''''<br /> | binomial = ''Martes martes''<br /> | binomial_authority = ([[Карл Линней|Линней]], 1758)<br /> | range_map = European Pine Marten area.png<br /> | range_map_caption = Ареал&lt;br/&gt;(жасыл - байырғы, қызыл - жерсінген)<br /> }}<br /> '''Орман сусары''' ({{lang-la|Martes martes}}) – [[сусарлар тұқымдасы|сусарлар]] тұқымдасының [[сусарлар]] туысына жататын [[Жыртқыштар|жыртқыш]] сүтқоректі аң. <br /> <br /> <br /> Дене тұрқы 43-58 см. Салмағы 1,8 кг. Иілгіш денелі, қысқа аяқты аң; терісі қара, омырауында ақ дағы бар. Жайық бойында және оның төменгі ағысында кездеседі. Түн мен кеште ғана шығады. [[Сәуір]]де күшіктейді. Тышқан тәрізділер мен кішігірім құстары жеп қоректенеді. Қазақстанның &quot;[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]&quot; енгізілген.<br /> <br /> Сирек. Жайық өзенінің жайылмалары мен [[Солтүстік Қазақстан]] ормандарында таралған; жапырақты және қылқан жапырақты ормандарда мекендейді. [[Қазақстан]]да жалпы саны 200 бастың шамасындай; санының азаюының негізгі себептері - орман алқабының қысқаруы және қасақылық. Қолда ойдағындай өсіп-өнеді. Үш қорықшада қорғалады. [[Жайық]] өзенінің жайылмасы мен Солтүстік Қазақстан ормандарында мекендеуге жарайтын учаскелерді сақтау қажет.<br /> <br /> ==Статус==<br /> III-шы санат. Сирек түр, десе де Жайық өзенінің суалабы мен [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстанда]] қоныстану тығыздығы біршама жоғары. Қазақстанда түрдің таралу аймағының шеткі бөлігі жатыр.<br /> <br /> ==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==<br /> Қазақстанда бұл түрдің белгілі бес түршесінің өте әлсіз жіктелген екі түршесі – M.m.uralensis Kuznetsov, 1941 (Жайық өзенінің суалабы) және M.m.sabaneevi Jurgenson, 1947 (Солтүстік Қазақстан ормандары) мекендейді<br /> <br /> ==Таралуы==<br /> [[Жайық өзені]]нің суалабындағы [[жайылма]] [[тоғай]]лары мен Солтүстік Қазақстан ормандарында кездеседі. 1938 жыл Гурьев (Атырау) қаласынан 6 км жерде ауланған, мұнда кездейсоқ келуі мүмкін. 1986 жыл Екі сусар [[Калмыков ауылы]]ның манынан ұсталды. 1948 жыл Шілде-тамызда Солтүстік Қазақстан облысындағы Ленин ауданынан, ал 1978 жыл Шілдеде еркек орман сусары Көкшетау облысының Зеренді ауданынан ұсталған. Егер соңғы екі кездесуді кездейсок деп есептесек, XX ғасырдың аяғы мен XXI-ғасырдың басында Солтүстік Қазақстанда ол тұрақты түрде кездеседі.<br /> <br /> ==Мекендейтін жерлері==<br /> Жайық өзенінің суалабында негізгі [[биотоп]]тары – [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[ақ терек]], [[емен]], тал өскен ормандар. Солтүстік Қазақстанда – шөптесін өсімдіктері мен бұталары сирек ескі қарағайлы ормандар, таза қайыңды ормандарда да кездеседі.<br /> <br /> ==Саны==<br /> 1977 жыл [[Жайық өзені]]нің жайылмасында 1000 ға 1,7 сусардан келді: бұл жерде оның жалпы саны 110-120 болды. 1978 жыл Қараша - желтоқсанда саны 150-160-қа жетті, яғни бір жылдың ішінде саны 35%-ға өсті. Ескертетін жағдай 1978 және 1979 жылдар сусарлар үшін бұл аймақта өте қолайлы болды: үлкен су тасқындары болмады, қорек мол – жануартектескеде, өсімдіктектескеде. [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстанда]] XXІ-ғасырдың басында орман сусарының жалпы саны 160-тай болды, олардың жартысынан көбі «Бурабай» мен «Көкшетау» ұлттық парктерінде мекендеді.<br /> <br /> ==Негізгі шектеуші факторлар==<br /> Қорек қорының азаюы, әсересе тым қантәрізді кеміргіштердің, ұялауға қолайлы (ескі қуысы көп ағаштар) орындардың азаюы, және қаскерлік.<br /> <br /> ==Биологиялық ерекшеліктері==<br /> Шілде-тамызда ұйығады, 236-275 күн буаз болады, ұяда 1-8, жиі 3 күшік бар, олардың көзі 34-ші күні ашылады. 2-3 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Жасының ұзақтығы – 15 жыл. Қорегінің негізін тышқантәрізді кеміргіштер құрайды, [[Өсімдіктер|өсімдіктектес]] қорек 25%-ға жетеді. Жыртқыштардың оба ауруымен ауырады. Денесінен 19 түрлі гельминт табылған, әсіресе скрябингилез қауыпты. Жауына түлкі, қасқыр, қаршыға мен үкіні жатқызуға болады. Бәсекелестері – сол жерде мекендейтін барлық жыртқыш аңдар мен құстар.<br /> <br /> ==Қолда өсіру==<br /> Деректер жоқ.<br /> <br /> ==Қабылданған қорғау шаралары==<br /> Аулауға мүлдем тиым салынған. Батыс Қазақстан облысында Кирсанов қорықшасы құрылған. Қорғауды керек ететін шаралар. Ормандағы ұялауға жарайтын учаскелерді сақтау, жасанды ұяшықтар жасау, қорегі тапшы жылдары қосымша қоректендіруді ұйымдастыру.<br /> <br /> ==Зерттеу үшін ұсыныстар== <br /> Сусарлар қоныстанған территорияларды қатал бақылауды қолға алу, тұрақты санын есептеу. Қолда өсіруді зерттеу&lt;ref&gt;1. Гептнер и др., 1967; 2. Афанасьев и др., 1953; 3. Лобачев, 1982; 4. Лобачев, Байдавлетов, 1986; 5. Данилов, Туманов, 1976.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{commonscat|Martes martes}}<br /> <br /> [[Санат:Сусарлар]]<br /> [[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]]<br /> <br /> {{Biosci-stub}}</div>

Гаухар Шахметова